همه چیز درباره کرمان

کاملترین مجموعه ، مقاله در مورد کرمان برای شما عزیزان جمع اوری شده امیدارم لذت ببرید.

کرمان شهر عشق و عاشقی یاران دوستی هاست 

جغرافیا و بناهای استان کرمان

 
مقدمه

این شهر دارای قدمت تاریخی زیادی است و به گفته بعضی از مورخان و پژوهشگران سابقه سکونت و استقرار انسان در آن به هزاره چهارم قبل از میلاد می‌رسد و به شهادت اوراق ترایخ در طی قرون متمادی،‌دوران پر نشیب و فرازی را طی نموده و شاهد دگرگونی‌های زیادی در گذرگاههای ترایخ حیات خویش بوده است. شهری که از حیث قدمت تاریخی یکی از قدیمی‌ترین و باسباقه‌ترین شهرهای کشور باستانی ایران و جزو یکی از پنج شهر تاریخی این مملکت است. به گفته «ژان اوبن»؛ اگر کسی تاریخ این شهر را به دقت بخواند چنان است که همه تاریخ ایران را خوانده است.

این شهر با زبانی گویا در بیان گذشته‌ها هزاران راز را در دل نهفته دارد و هر خشت آن تلخ و شیرین حوادث دیروز را بی کم و کاست همانند دفتر خاطرات به ثبت رسانده و اگر سفره دلش را باز کند،‌پرده از همه سختیها و خوشی‌هایی    که چشیده برخواهد داشت.
شهری که با مردم سخت کوش و شجاع آن به علت پایمردی به منظور حفظ و استقلال، حاکمیت ارضی،‌کیان،‌ملیت و مذهب خویش در دوران تاریخ دیرینه و سراسر افتخار اما توام با رنج، مرارت و سختی‌های خویش،‌همواره مورد تاخت و تاز متجاوزان و حکام خودکامه قرار گرفته و در این رهگذر علاوه بر خسارات وخرابی‌هایی که بر ثروت ملی آن وارد آمده، از لحاظ نیروی انسانی نیز متحمل از دست دادن گروه کثیری از همه قشرهای جامعه‌اش شده است به نحوی که یکی از مورخان خارجی به نام «فردریچارد» در این مورد می‌نویسد: «این شهر اهمیت قابل ملاحظه‌ای دارد و غیر از شهر تبریز که در مرز شمال واقع است،‌بر هیچ شهری به اندازه این شهر از منجنیق فلک فتنه نباریده.»

همین بس که از سال ۲۱ هـ ق (۶۴۱م) تا سال ۱۳۹۷ هـ ق (۱۹۷۷/م ۱۳۵۶ هـ ش) یعنی در مدت ۱۳۳۶ سال، ۲۷۲ تن حاکم بر این سرزمین حکمرانی داشته‌اند و مدتی مدید پایتخت سلسله صفاریان بوده و در مسجد جامع آن به نام امرای طاهری،‌صفاری و سامانی خطبه خوانده شده و از فراز منبر مسجد جامع همین شهر تفویض حکومت از سوی خلفای عباسی به امرای ایران و فرمانهای عفو و انتقال خوانده شده است. شهری که از سال ۶۲۱ تا ۶۹۴ هـ ق حدود هفتاد سال پایتخت حکام قراختایی بوده است و فرمانروایان سلاجقه و آل مظفر بر آن حکومت کردندو آثار تاریخی مهمی از خود بجای گذاردند.

شهری که نادرشاه افشار و عمال او هنگام تسخیر آن در سال ۱۱۶۰ ه . ضمن غارت و چپاول اموال این مردم رنجدیده بسیاری مردان آن را سربریده و از کله آنان مناره‌هایی ساختند. محله پامنار که هنوز هم به همین نام خوانده می‌شود یادگار آن فاجعه و تجدید کننده خاطرات تلخ آن جنایت تاسف انگیز می‌باشد.
مسجد پامنار که از آثار تاریخی این شهر است در سال (۷۸۹ هـ ق/۱۳۸۷ م) به دستور سلطان عمادالدین احمد مظفر که از طرف برادرش شاه شجاع (پسر امیر مبارزالدین محمدمظفر) حاکم کرمان بوده در آن محله ساخته شده . شهری که هنوز خسارتها و زیانهای مالی و نیروی انسانی ناشی از قتل و غارت سپاهیان محمود افغان را که در سال (۱۱۳۳ هجری قمری /۱۷۷۱م) صورت گرفت. جبران نکرده بود که در سال (۱۲۰۹ هـ ق/۱۷۹۴ م) به علت چهارماه و نیم مقاومت دلیرانه‌اش در یورش سهمگین آقامحمدخان قاجار، مورد تهاجم و تاخت و تاز سپاهیان آن حاکم ستمگر و جبار قرار گرفت و به روایت تاریخ،‌ماموران وی هفت هزار و به روایتی دیگر، بیست هزار جفت (هفت من و نیم) چشمان مردم بی گناه و ستمدیده این سرزمین را از حدقه بیرون آوردند و به طور فجیعی آنان را به دیار نیستی فرستادند و گذشته از غارت اموال عمومی حدود بیست هزار نفر از زنان و دختران را به اسارت بردندو خود آن خان بی ایمان هشت هزار نفر آنها ره به سپاهیان خود بخشید تا مورد تجاوز قرا رگیرند و یا بهاسارت برده شوند. اگر هم تعدادی از هالی باقی ماندند، علت این بود که دست جلادان از کثرت و شدت خونریزی،‌بازماند یعنی دیگر یارای کشتن مردم را نداشتند وگرنه قطع عام به سبب ترحم بر کسی نبود.
وسرانجام،‌شهری که در طول تاریخ در اثر حملات و زود و خوردهای متوالی اجانب از یک سو و خشونتهای طبیعی چون سیل،‌زلزله،‌قحطی، خشکسالی و شیوع بیماریهای گوناگون از سوی دیگر متحمل خسارات جانبی و مالی فراوان شد که آثار شوم آنها بر چهره شهر ومردم آن به جای مانده است منتها باز هم حیرت بینندگان را برمی‌انگیزد،‌چرا که آُن از گرانبها و فراوانی از سلیقه و ذوق بجای می‌گذارد و به هنگام ضرورت نیز نشانه‌هیا شجاعت،‌پایمبردی، حوصله‌،بردباری، حس تعاون،‌ نوع پروری،‌همدلی و همکاری برای رفع مشکلات در بین مردم آن به چشم می‌خورد که این خود احیاگر نام این شهر و مردم خونگرم و نیکو خصال آن می‌باشد

 

آری مردم این دیار، همه نابسامانیها و مصائبی را که در ادوار مختلف تاریخ بر موطن و خود آنان وارد آمد تحمل نمودند و مانند کوه باصلابت و استوار در مقابل آن حوادث ایستادگی کردند و با خصوصیات اخلاقی و روحیه آزادمنشی که از طرف خداوند در نهاد آنان به ودیعه گذارده شده عملا در راه پویندگی و ترقی و تعالی زادگاه خود و برای نیل به اهداف عالی و متعالی خویش گام برداشتند تا جایی که در زمینه‌های علم، ادب، فلسفه و عرفان، افراد نام آوری را به جهان و جهانیان تقدیم داشتند. از جمله در ادب و عرفان؛ خواجو، عماد فقیه، شاه نعمت اله ولی‌، حیاتی افسر، فواد، همایون، دکتر احمد ناظر زاده‌کرمانی و … و در علوم ریاضی و فلسفه؛ ابوعبدالله محمدبن عیسی ماهانی (ریاضیدان بزرگ قرن دوم که برای اولین مرتبه، بحث نسبیت درباره اعداد گویا و معادلات سه مجهولی را مطرح کرد) و ابواسحاق کوهبنانی،‌(ریاضیدان و فیلسوف بزرگ قرن هفتم،‌که در یکصد و پنجاه سال قبل دانگشاه سورین فرانسه نظارت او را انتشار داد) و «پرفسور رجبعلی پور» و قبل از او مرحوم دکتر ریاضی کرمانی (که سالها سال، تقویم ایران استخراج می‌کرد) و همچنین حامد الحسینی (فیلسوف نامداری که نظرات او در قرن هفتم فصل تازه‌ای در فلسفه گشود) و در عرصه نویسندگی و تاریخ نگاری ابوحامد (افضل کرمانی)، ناظم الاسلام، ناظم الاطباء و دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی و در حوزه‌دین و مذهب، آیه الله حاج میرزا محمدرضا و در دفاع از آزادی، شیخ احمد روحی،‌صنعتی،‌قهاری (که ریس انجمن مجسمه سازان ایران بود) و ..
شهری که مردم آن در سال (۱۳۵۷ ه ش) همگام با سایر مردم ایران در نهضت انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام خمینی از پیشگامان این نهضت بودند و برای پیشبرد اهداف انقلاب، جمع کثیری از جوانان خویش را تقدیم نمودند که در دوران انقلاب و جنگ هشت ساله عراق علیه ایران (سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۷ هـ ش) شهید شدند.
در اینجا دامنه سخن را جمع کرده، به بحث درباره سوابق تاریخی و دیگر خصوصیات شهر موصوف و مردم نیک نهاد آن می‌پردازیم .

 

با مساحت ۱۸۵۶۷۵ کیلومتر مربع در جبهه جنوب شرقی کشور قرار دارد و بعد از استان خراسان پهناورترین استان کشور محسوب می شود. منطقه کرمان یکی از نقاط عمده کشور است که سابقه اسکان و زندگی در آن به هزاران سال قبل و همزمان با مهاجرت نخستین اقوام آریایی به ایران باز می گردد.
در متون تاریخی یونان که از آریاییها و سلاطین هخامنشی آنان سخن به میان رفته است از کرامان و سکران و سیستان به عنوان ساپراپ ها و ایالات شرقی ایران نام برده شده است. در دوره هخامنشیان جاده شاهی و راه ابریشم از استخر و شهر پارسه ( پرسپولیس ) به یزد و کرمان و سیستان ادامه داشت و تا هندوستان کشیده می شد.
اسکندر مقدونی در سفر به شرق در کرمان توقف چند روزه داشت. می توان با اطمینان و بر مبنای گزارشات تاریخی گفت که سابقه سکونت و شهرنشینی در منطقه کرمان به چندین هزار سال قبل بر می گردد و این منطقه در کناره کویر مرکزی فلات ایران، همواره پایگاه امن و استراحتگاه مناسبی برای مسافران به سوی شرق بوده است.
در دوره معاصر در نخستین تقسیمات کشوری که برای ایران، در دوران قاجاریه و آغاز مشروطیت انجام شد، کرمان و فارس به همراه هرمزگان یک ایالت شناخته می شد.

بر اساس تقسیمات کشوری استان کرمان شامل شهرستان، بخش و دهستان است. شهرستانهای استان عبارتند از : بافت، بردسیر، بم، جیرفت، رفسنجان، راور، زرند، سیرجان، شهربابک، کرمان وکهنوج، مرکز استان نیز شهر کرمان می باشد.

 

مساحت تقریبی شهرستانها و تعداد بخشها و شهرها و دهستانهای تابعه استان کرمان را در سال ۱۳۷۶ نشان داده است.

 

به ترتیب

—————————

شهرستان

مساحت تقریبی
(کیلو متر)

تعداد بخش

تعداد شهر

تعداد دهستان

————————-

بافت

۱۲۶۲۰

۳

۴

۱۴

————————

بردسیر

۶۰۶۹

۱

۲

۳

——————-

بم

۱۹۴۸۰

۴

۲

۱۳

——————-

جیرفت

۱۷۱۳۴

۴

۳

۲۱

——————

رفسنجان

۹۷۸۱

۳

۴

۱۶

———————

راور

۳۰۰۰

۲

۱

۵

———————–

زرند

۱۱۵۲۳

۲

۴

۱۲

————————–

سیرجان

۱۸۴۰۹

۱

۱

۱۰

————————-

شهر بابک

۹۷۶۱

۱

۲

۹

—————————

کرمان

۴۸۷۹۷

۶

۱۱

۱۶

——————————

کهنوج

۳۲۱۰۱

۵

۳

۲۰

——————————

استان کرمان

۱۸۵۶۷۵

۳۲

۳۷

۱۴۲

———————————–

موقعیت‌ جغرافیایی استان کرمان
استان کرمان دومین استان پهناور کشور بعداز استان خراسان با مساحتی حدود ۷۱۴/۱۸۱ کیلومتر مربع حدود ۱۱% از وسعت کشور یران اختصاص داده است. پهنه یاد شده بین ۲۶ درجه و ۲۹ دقیقه تا ۳۱ درجه و ۵۷ دقیقه عرض شمالی و ۵۴ درجه و ۲۰ دقیقه تا ۵۹ درجه و ۳۴ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته. حد شمی استان کرمان، استانهی خراسان و یزد – حد جنوبی آن استان هرمزگان – حد شرقی آن استان سیستان و بلوچستان و حد غربی آن استان فارس می‌باشد.
حداکثر پهنی استان در بخش شمالی ۴۸۰ کیلومتر و حداقل آن در بخش جنوبی تا ۸۰ کیلومتر متغیر است. به هر حال عرض متوسط استان ۲۵۰ کیلومتر و فاصله بین حد جنوبی و شمالی (طول استان) برابر ۶۶۰ کیلومتر می‌باشد.
براساس آخرین تقسیمات کشوری: استان کرمان داری ۱۱ شهرستان، ۴۹ شهر، ۳۵ بخش، ۱۴۱ دهستان و ۱۴۲۷۱ پارچه آبادی می‌باشد. بلندترین ارتفاعات استان: کوههی جبال بارز، لاله‌زار، هزار و جوپار با حداکثر ۴۴۶۵ متر و پیین‌ترین نقاط استان: دشتهی شهداد و جازموریان با ارتفاع بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ متر از سطح دریا می‌باشد. میزان بارندگی از ۲۵ میلیمتر در دشتهی گرم وخشک تا ۳۰۰ میلیمتر در ارتفاعات متغیر است.
جمعیت استان کرمان ۲۲۳۰۰۰۰ نفر است که از ین تعداد ۵۱/۴۵ درصد در نقاط شهری ۵۷/۵۰ در نقاط روستیی بوده‌اند و ۹۲/۳ درصد از ین جمعت غیر ساکن بوده‌اند. نرخ دشد دهه ۶۵-۱۳۵۵ در استان ۱/۴ که در نقاط روستیی ۶/۲ و در نقاط شهری ۱/۷ بوده است. (علیرغم بالا بودن میزان موالید در نقاط روستیی افزیش مهاجرت در ین دهه از روستاها به شهرهی استان باعث بالا رفتن نرخ رشد نقاط شهری گردیده است.)

پستی و بلندیهای استان کرمان
استان کرمان در محل تلاقی رشته کوههای مرتفع زاگرس و مرکزی و مناطق پست کویری در جنوب شرقی کویر مرکزی بزرگ ایران به طول تقریباً ۱۶۰ کیلو متر واقع شده است و عرض این کویر ، کرمان را از سیستان جدا می کند. این تلاقی استثنائی بین بلندی و پستی، ناحیه کوهستانی و کویری ، گرما و سرما ، ویژگیهای محیطی کم نظیر و اوضاع طبیعی خاصی را به وجود آورده است که در کمتر منطقه ای از فلات ایران می توان مشاهده کرد.
امتداد سلسله جبال زاگرس و کوههای مرکزی ، استان پهناور کرمان را به دو بخش متمایز ، خشک کویری و معتدل کوهپایه ای تفکیک نموده است ، که در تلاقی با یکدیگر از لحاظ اقلیمی سه منطقه کویری ، حاشیه کویری و کوهستانی را شکل داده اند به همین علت کرمان از معدود مناطقی است که دارای چهره های گوناگون محیطی و طبیعی می باشد، و به علت وسعت منطقه و وجود پستی و بلندیها و شرایط خاص اقلیمی، آب و هوای آن در نواحی مختلف متفاوت است.

کوهها
رشته کوههای سلسله جبال بارز زاگرس که به طور کلی در سه رشته عمده به شرح زیر از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده است و دشتهای وسیع استان را از یکدیگر جدا می سازد :
۱٫ رشته کوههایی که از منطقه زرند در حاشیه کویر لوت به سمت کرمان، شهداد و بم ادامه دارد که بزرگترین حائل بین مناطق کویر با سایر نقاط استان است. بلندترین ارتفاعات این سلسله عبارتند از :کوه کوهبنان با ارتفاع ۳۶۵۸ متر و کوه سمیلک به ارتفاع ۳۱۴۲ متر و کوه پلوار به ارتفاع ۴۲۳۳ متر از سطح دریا.
۲٫ رشته کوههایی که از شمال غرب به جنوب شرقی منطقه کشیده شده و رفسنجان را از منطقه شهر بابک و هرات و مروست جدا می سازد و بلندترین ارتفاعات آن کوه مدورا به ارتفاع ۳۶۰۰ متر و کوه شهربابک به ارتفاع ۳۴۷۲ متر از سطح دریا می باشد.

رشته کوههای جنوبی کرمان از مناطق جنوبی رفسنجان شروع شده و به طرف جنوب شرقی کشیده می شود و مناطق کرمان ، سیرجان ، بافت و جیرفت را شامل می شود. ارتفاعات مهم رشته کوههای جنوبی عبارتند از :
کوه جوپار، کوه پنج، کوه چهل تن، کوه لاله زار، کوه بیدخان، کوه هزار، کوه بحر آسمان، سلسله جبال بارز و در قسمت جنوبی شهرستان جیرفت کوههای بشاگرد قرار دارند که این منطقه را از استان هرمزگان جدا می نمایند.
خاک
از انواع خاکهایی که معمولاً دشتها و دره های استان را می پوشاند به غیر از خاکهای هیدرو مورفی دشتها و دره های کرمان ، می توان خاکهای رسوبی ، تپه های ماسه ای ، خاکهای فلاتی، خاکهای کوهستانی و ….. را نام برد. بیشتر اراضی استان را این نوع خاکها پوشانده است. به طور کلی خاکهای منطقه کرمان را در سه قسمت می توان بررسی کرد :

۱- تپه های شنی

وزش بادهای متغیر در کرمان موجب تشکیل تپه های شنی می گرددکه خود مشکلی را از نظر تثبیت شنهای روان به وجود آورده است تپه های شنی قسمت اعظم جنوب منطقه کرمان را شامل می شود. این تپه ها عامل اصلی جلوگیری از توسعه کشاورزی و عدم ایجاد و گسترش سکونت گاههای انسانی در ناحیه جنوب به شمار می آیند. در بعضی نقاط بین تپه های شنی، خاکهای بدون پوشش گیاهی وجود دارد که بافت آن رس و لیمون و لیمون شنی می باشد.
استان کرمان به علت دارا بودن نواحی کویری وسیع و آب و هوای خشک بیابانی ، به شدت در معرض تهدید بیابانی شدن قرار دارد و در صورت ادامه بهره برداری بیش از حد ظرفیت مراتع طولی نمی کشد که خاک در معرض فرسایش و نابودی قرار خواهد گرفت. بدین جهت مسأله حفاظت و تثبیت شنهای روان در این استان حائز اهمیت فراوان و در زمره ضروری ترین کار قرار دارد.

۲- تپه های بین ناحیه کوهستانی و ناحیه تپه های شنی
این قسمت به تدریج از ناحیه کوهستانی به طرف تپه های شنی تغییر بافت می دهد ولی به طور کلی تحت تأثیر رسوبات کوهستانی جنوب ، شرق و شمال غربی منطقه است.

خاکهای آبرفتی این منطقه اکثراً دارای قلوه سنگهایی می باشند. خاکهای دشتی آبرفتی منطقه شمال غربی کرمان دارای شیب کلی صفر تا دو درصد و بدون پستی و بلندی و کاملاً مسطح است و از نظر زهکشی دارای زهکشی طبیعی مناسب است. به طور کلی خاکهای دشت کرمان دارای بافت شن و لیمون است و میزان رس آن بین ۳۰ تا ۲۰ درصد متغیر است.

در اکثر نقاط دشت کرمان در قسمت سطح الرض میزان رس زیاد است و مقدار نمک و کلسیم بیش از اندازه است. خاک در این قسمت کاملاً سله می بندد و امکان رشد نباتات کم می شود.

 

۳- منطقه کوهستانی

رشته کوهها دارای خاک کم عمق بوده از آنها درست بهره برداری نمی شود. رشته کوههای جنوب شرقی دارای سنگ مادر آذرین می باشد و خاک آن بر اثر چرای مفرط کاملاً فشرده شده و فرسایش پیدا کرده است. کوههای شمال غربی دارای پوشش گیاهی بیشتری است و خاک آن نیز عمق بیشتری دارد، سنگ ها در این قسمت آهکی است و بافت خاک عموماً لیمون شنی است.

رطوبت و تبخیر
در هر مکان خشکی خواه در ایران یا جهان، هر چه از دریاها دور شویم، از میزان رطوبت هوا کاسته می شود. به غیر از مناطق خشکی که از کنار آنها جریان سردی عبور می کند، رطوبت هوا در نواحی خشک بسیار کم است. در این نواحی عموماً رطوبت نسبی هوا پایین تر از ۶۰ % است. میزان تبخیر سالیانه حدود ۲۸۰۰ میلی متر است که در مقایسه با مقدار باران بسیار زیاد است.

میزان تبخیر در فصل تابستان به ۱۴۰۰ میلی متر می رسد که حداکثر این مقدار تبخیر در تیر و مرداد ماه صورت می گیرد.

هوای کرمان اکثراً آفتابی است. بیشترین ساعات آفتابی سالیانه کرمان در ماه مرداد می باشد.

 

آب وهوا

 

وجود ارتفاعات و پستی و بلندی ها در منطقه و شرایط خاص اقلیمی، آب وهوای متفاوتی در نواحی مختلف استان کرمان به وجود آورده و وجود آب و هوای متنوع نیز سبب تشکیل چشم اندازهای طبیعی زیبایی در این ناحیه شده است. نواحی شمال و شمال باختری و مرکزی دارای آب و هوای خشک و معتدل است و نواحی جنوبی و جنوب خاوری آب و هوای گرم و نسبتا مرطوب دارند. مقدار باران و ریزش های جوی در این استان بسیار متغیر و کم است و بیش ترین باران در منطقه جیرفت می بارد. مناطق مرتفع و بادگیر، همراه با طوفان و گرد و غبار است.
استان کرمان تحت تاثیر بادهای مختلف برون منطقه ای و محلی است. وزش این بادها، آب و هوای آن را دستخوش تحولات و تغییرات قابل توجهی می کند. این بادها بیش تر از نوع بادهای موسمی خشک هستند و در ماه اسفند، فرودین و اردیبهشت می وزند. جهت وزش بادهای این ناحیه از جنوب باختری به طرف شمال خاوری و خاور است. این بادها انبوهی از خاک و شن با خود به طرف شهر کرمان می آورند و سبب کاهش رطوبت نسبی هوا می شوند. هم چنین، بادهای باختری و شمال باختری باعث ریزش باران در زمستان و بهار می شوند. ریزش بارش های جوی از آبان ماه شروع و تا اردیبهشت ماه سال بعد ادامه می یابد. بیشترین میزان بارندگی از دی ماه تا اردیبهشت ماه است که اغلب آن ها به صورت باران و گاهی هم اندکی برف می بارد

 

بادها
بادهای منطقه جنوب شرقی ایران از بادهای اصلی موجود در منطقه به وجود می آیند و مهمترین آنها عبارتند از : باد هرات ، باد سام، باد سرخ، باد ناشی «باد شمال شرقی»

دوری از دریا و وزش بادهای گرم و خشک از کویر باعث کمی بارندگی می گردد. به علت وزش این بادها و جریان ریگها به سمت مزارع، خسارت فراوان به کشاورزی وارد می آید.

به طور کلی بادهای کرمان در فصول مختلف عبارتند از :

باد شمال : باد سردی است که در زمستان می وزد و همراه با باران است.

باد غربی : بادی طوفانی است و همراه با شن و رگبار در زمستان تا آخر اردیبهشت می وزد.

باد شرقی : بیشتر در زمستان می وزد گرم و بدون رطوبت است.

باد جنوبی : باد گرمی است که در تابستان می وزد و همراه با گرد و غبار است.

قنات:
در استان کرمان از زمانهای گذشته قنوات متعددی وجود داشته و تاکنون این وضع تقریباً حفظ شده است. بواسطه «عدم تبخیر» و «نفوذپذیری» آب ، قنوات بهترین سیستم آبیاری در منطقه محسوب می شود. باوجود اینکه در سالهای احیر چاههای عمیق و نیمه عمیق زیادی در این استان حفر گردیده است. قنوات هنوز رکن اساسی تامین آب کشاورزی را تشکیل می دهد.

بارندگی در استان کرمان:

– اصولاً در استان کرمان زمستانهای سرد و گزنده و تابستانهای گرم وخشک و هوایی غبارآلود در ناحیه کویری دارد.
– مانند سایر مناطق کویری استان کرمان کم باران است. میزان بارندگی سالیانه بطورمتوسط ۲۰۰-۱۵۰ میلیمتر است. ریزش نزولات جوی از آبان ماه شروع و تا اردیبهشت ماه سال بعد ادامه دارد و بیشترین میزان آن از دی تا اردیبهشت می باشد. اغلب این بارش بصورت باران بوده و برف بسیار کم می بارد.
– در این نواحی رطوبت نسبی پائینتر از ۶۰% است ، میزان تبخیر در فصل تابستان ۱۴۰۰ میلیمتر که در مقایسه با مقدار باران بسیار زیاد است. میزان تبخیر در فصل تابستان ۱۴۰۰ میلیمتر می رسد که حداکثر این مقدار تبخیر در تیر و مرداد ماه صورت می گیرد.

 

پوشش گیاهی استان کرمان

 

استان کرمان دارای پوشش گیاهی خاص نواحی کویری است. در این منطقه جنگل قابل توجهی وجودندارد و رستنی های آن نیز محدود به برخی گونه های بیابانی و کویری است. رستنی ها ی استان کرمان را درختان ارژن و گز و برخی گیاهانی که کاربرد دارویی و صنعتی دارند، تشکیل می دهند. برخی از گیاهان چون گل گاوزبان و کتیرا نیز در کوه های شمالی استان کرمان می رویند

 

سبک معماری بومی در کرمان

 

توجه به طراحی اقلیمی ساختمانها از یک سو تامین کننده شرایط حرارتی مناسبتر و آسایش بهتر برای انسان است و از سوی دیگر در مصرف انرژی و صرفه‌جویی در آن تاثیر شگرفی دارد. ساکنان هوشمند کرمان در گذشته‌ای دور با فقدان امکانات و وسایل تکنولوژیکی امروزین چنان به این امر توجه کرده‌اند که بسیاری از ساختها و آفریده‌های دست معماران آنرا راه حلهای استادانه و شایان مطالعه دقیق تلقی می‌شوند.

اساساً شهر کرمان در چنبره‌ای از شرایط طبیعی، جغرافیای حاد، چه در زمستان و چه در تابستان، و زمین شناسی خاص از نظر تغذیه به وجود آمده و طی قرون متمادی برای بقای خود تلاش کرده است. شاید در میان شهرهای کویری و حاشیه کویری ایران، شهر کرمان بیشترین همبستگی و تواضع را در برابر طبیعت، به خصوص شرایط خشن اقلیمی، داشته باشد. این شهر با مشکلاتی چون گرمای تابستان، سرمای زمستان، نوسان بالای دمایی، خشکی بیش از حد هوا، بادهای همراه با سوز سرد زمستان و گرد و غبار و گرمای سوزان تابستان مواجه بوده است. به عبارت دیگر این منطقه اقلیمی خشن و ناسازگار داشته که هیچ گاه روی خوش به ساکنان خود نشان نداده است.

در چنین شرایطی، مجموعه های مسکونی به عنوان سرپناه انسان در برابر عوامل جوی، نقش خاصی می‌یابند. در زمینه میزان تاثیر پذیری خانه‌های سنتی از شرایط جوی، مطالعات متعددی در سطح کشور انجام گرفته است. با توجه به اینکه وسعت زیادی از کشور ما تحت استیلای شرایط گرم و خشک آب و هوایی است در ای مناطق الگوهای معماری سنتی دست نخورده، تقریباً به وفور یافت می‌شود. از قراین به دست آمده چنین بر می‌آید که آب و هوا تاثیر بسیار شگرفی بر ساخت و کالبد شهر کرمان به ویژه مجموعه‌های مسکونی سنتی به جا گذاشته است. معماران قدیمی به علت فقدان امکانات تکنولوژیکی امروزین، همواره درصدد سازگاری با شرایط اقلیمی بوده‌اند. اما متاسفانه با ورود فرهنگ معماری غربی، ارزان بودن سوختهای فسیلی، پیشرفت تکنولوژی ساختمان سازی و از خود بریدن فرهنگی موجب شد تا بافت جدید و ناتوان در برابر شرایط جوی شکل گیرد.

در حالیکه معماری سنتی کرمان می‌تواند الگوی شایان توجهی در رعایت اصول معماری جدید این شهر باستانی باشد. این شهر از گذشته‌ای دوربنا به گفته افراد مسن این منطقه، زمانی از خشک سالیهای پی در پی و وقوع طوفانهای شن و زمانی از زمستانهای سهمگین و نزول برف در رنج بوده است. با توجه به مطالعات اقلیمی، شدت گرمای هوا در تابستان گاه به بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد می‌رسد و این در حالی است که شدت سرمای زمستان در بعضی سالها به منهای ۲۰ درجه سانتیگراد نیز رسیده است. گرمای خشک و شدید تابستان نیز با وزش بادهای تند و سوزان و گاه همراه با غبار شدت می‌یابد. وجود کوچه‌های عمیق و باریک و سرپوشیده به خوبی ساکنان شهر را ازآفتاب سوزان و تاثیربادهای غبارآلود محافظت می کند. ساباط‌ها بر فراز کوچه‌های تنگ و باریک شهر باعث تامین بیشتر سایه بر سطح کوچه‌ها می‌شوند.

کرمان شهری باستانی است که طی بیش از هزار سال با این اوضاع مبارزه کرده و سربلد و استوار به زندگی خود ادامه داده است. معماران سنتی هوشمند کرمان مانند ساکنان دیگر نواحی کویر، در ساخت محیط مسکونی خود، اصولی را رعایت کرده‌اند که علاوه بر فایق شدن بر اوضاع ناموافق محیطی، فضایی بهشت گونه را در دل کویر تفتیده فراهم کرده اند که تصور آن بسیار دور از ذهن به نظر می‌رسد.

– اولین اصلی که این مردم به آن واقف بوده‌اند، مساله بازتاب گرمای خورشید از خاک خشک و سوزان کویر بوده است. به همین دلیل شهر خود را در کمربندی سبز و خنک از زمینهای زراعی و باغها قرار داده‌اند.

– دومین اصلی که ساکنان کرمان در ساخت شهر خود به آن توجه کرده‌اند، جهتگیری صحیح مجموعه است. وجود بادهای ناموافق خشک و سوزان، از نواحی جنوبی و بادهای سرد و سوزآور از نواحی غربی آنان را بر آن داشت که شهر خود را در جهت باد مطبوع شمال و شمال غربی قرار دهند.

– سومین اصل، جلوگیری از نفوذ گرما و سرمای شدید تابستان و زمستان و بادهای ناموافق به داخل بافت مسکونی بوده است. این مردم آگاه طی سالیان دراز زندگی در شرایط دشوار، دریافتند که اگر ساختماها نیز همچون انسانها چنان چه دست به دست هم دهند و با هم متحد شوند، مشکلات سهمگین را از پیش پا برخواهند داشت. به همین دلیل بافت مسکونی را به هم فشرده و متراکم ساخته‌اند.

– چهارمین اصل حفاظت از عابران در داخل مجموعه بوده است. وجود معابر غیرمستقیم، پرپیچ و خم و سرپوشیده بودن بخشهایی از آن، از یک طرف مانع نفوذ بادهای مزاحم بوده و از طرف دیگر به دلیل عمق زیاد، بیشترین سایه را تامین کرده است.

– پنجمین اصلی که مردم کرمان به آن واقف بوده‌اند. تامین هوای خنک و مطبوع برای هر واحد مسکونی بوده که با محفوظ کردن حیاط‌های عمیق و تفس خانه‌های به هم فشرده از داخل این حیاط‌ها امکان پذیر شده است. حیاط‌ها که از همه طرف با فضاهای سرپوشیده محصور شده اند، همچون گودالی هوای خنک شب را در خود ته نشین می‌کنند و در روز گرم مورد استفاده قرار می‌دهند. عمیق بودن این حیاط به سایه دار بودن آن نیز کمک می‌کند.

– ششمین اصلی که مردم کویرنشین کرمان به آن توجه کرده‌اند خشکی هوا و امکا خنک کردن آن به کمک برودت تبخیری آب بوده است. این آگاهی به صورت استفاده از باغچه و حوض آب و فواره در خانه‌ها جلوه می‌کند.

– هفتمین اصل، کشیدن هوای مطبوع حیاط و محیط خارج به داخل اتاقهاست. بادهای شمالی و شمال غربی کرمان از جمله بادهای مطبوعی هستند که در تابستان به مدد ساکنان این شهر شتافته‌اند. معماران بومی کرمان با ابداع زیباترین بادگیرها این هوای مطبوع را به داخل اتاقها کشیده و بخش تابستان نشین خانه را دلنشین کرده‌اند. از آنجا که این بادها در بسیاری از موارد با گرمای نسبی نیز همراه بوده، با ساختن حوض‌هایی در قسمت تابستان نشین بادهایی را که از بادگیر عبور می‌کردند از روی این آبها عبور می‌دادند و بدین صورت موجب تعدیل درجه حرارت آن می‌شدند.

– هشتمین اصل استفاده بهینه از گرمای آفتاب، یا به عبارتی دیگر حفظ فضای داخلی از گرمای ناخواسته خورشید در تابستان و بهره‌مند بودن آن از گرمای مطبوع زمستان است. در این شهر اتاقهای رو به جنوب شرقی و جنوب بهترین موقعیت را از نظر جذب گرمای خورشید در زمستان دارند. ضمن اینکه پنجره‌های این اتاقها در اکثر مواقع سرد، آفتاب مطبوع را به داخل اتاق می‌کشانند.

– نهمین اصل، حفظ خنکی هوای اتاق در تابستان و حفظ گرمای آن در زمستان است که در چنین محیط نامساعدی با مشقت فراوان به دست آمده است. آنچه در این خصوص معماران بومی را به تفکر وا داشته استفاده از مصالح مناسب و در عین حال موجود در منطقه است. استفاده از دیوارهای خشتی ضخیم و سقف‌های به ناچار منحنی خشتی، که تنها مصالح قابل دسترس در کویر بوده است.

باستان شناسی کرمان

 

– اهمیت «حوزه باستانی کرمان» در دنیای باستان

کرمان در دنیای باستان یکی از حلقه‌های زنجیره تمدنی جنوب فلات ایران به شمار می‌رفته است و همچون پل ارتباطی، فرهنگها و تمدنهای شرق ایران و «دره سند» را با مراکز مهم مدنیت جلگه خوزستان و دشت بین النهرین پیوند می‌داده است.

– شواهد مربوط به تاثیرگذاری تمدنهای باستانی

– تمدنهای باستانی با وجود بعد مسافت و دشواری برقراری ارتباط، تاثیرها و تاثرهایی داشته‌اند، به طوریکه در بسیاری از آثار به دست آمده از محوطه‌ها و تپه‌های باستانی، همسانی و همگونی در آثار را مشاهده می‌کنیم.

مشابهت های موجود میان نقوش سفالهای منقوش ماقبل تاریخ در نقاط مختلف، نقوش و علایم هم شکل در مهرها و سیلندرها و هزاران شاهد دیگر همگی دال بر وجود پیوند انکارناپذیر میان تمدنهای باستانی است.

– نقش تاثیر گذار «حوزه باستانی کرمان» در تمدن باستان

از طریق کرمان، رشته فرهنگی در جنوب فلات ایران با دو سوی شرق و غرب شکل می‌گرفته است از طرف دیگر، برخی از خصیصه‌های بومی  محلی اثرگذار این ناحیه بر سایر تمدنها نیز به وضو «قابل تشخیص» است. از این رو می‌توان نتیجه گرفت که در دنیای باستان، حوزه کرمان، هم نقش رابط داشته و هم خود عامل و اثرگذار بوده است.

– قدمت کاوشهای باستانی (غیرعلمی) در ایران

از زمان‌های بسیار قدیم، کاوش برای یافتن گنج و دفینه در اماکن و محوطه‌های باستانی مرسوم بوده و حتی «ابودلف» در «قرن چهارم هجری» فعالیت گنج یابان در منطقه ارجان (بهبهان) را به چشم دیده و روایت کرده است.

– آغاز کاوشهای (علمی) باستان شناسی در ایران

کاوشهای علمی در ایران با کلنگ «لفتوس» (W.K.Loftus) در «شوش» به سال ۱۲۲۹ ه.ش آغاز شد. او عضو هیات انگلیسی بود که برای تعیین حدود خطوط مرزی ایران و عثمانی به خوزستان آمد. وی در ابتدا بررسیهایی در ویرانه‌های شوش انجام داد و پس از بازگشت به انگلستان از موزه بریتانیا مامور کاوش در شوش شد.

– وارد شدن نام کرمان در سفرنامه‌های اروپایی پس از گذر «مارکوپولو» از کرمان از قرن سیزدهم میلادی (هفتم هجری) به بعد که گذر مارکوپولو سیاح ونیزی به کرمان افتاد و در سفرنامه خودشرحی از این منطقه به یادگار گذاشت نام کرمان فراوان به قلم سیاحان و سفرنامه نویسان اروپایی جاری شد.

 

دروازه های کرمان :

_ دروازه رق آباد(ریگ آباد)

این دروازه در جنوب شرقی شهر واقع شده بود و چون هم مرز اراضی رق آباد بود به این نام خوانده می شد . سر درب این دروازه دارای مناره بود و درب آن با ارتفاع چهار متر و پهنای سه متر از چوب محکم ضخیم ساخته شده بود و در مقابل مسجد قائم خیابان مطهری در پنجاه متری روبروی آن واقع بود که امروز اثری از آن بجا نمانده است.

_دروازه وکیل

که مرحوم اسماعیل خان وکیل الملک آنرا بنا نهاد و چون در نزدیک مسجد جامع واقع بود آن را دروازه مسجد می نامیدند . در سال  ۱۲۹۶ هجری قمری چون خطر فرو ریختن داشت درصدد تعمیر آن برنیامدندو آن را خراب کردند

_ دروازه ناصری

این دروازه در مشرق محله شهر واقع میشد که مرحوم اسماعیل خان وکیل الملک آن را بنا نهاد . سر در و ستون های این دروازه از کاشیهای سیاه آبی و بنفش که اشعاری دلپذیر بر آن نقش داشته ساخته شده بود . گفته شده که موقع هجوم لشگریان آقامحمد خان لطفعلی خان زند از همین دروازه خارج شده است.

_ دروازه گبری

این دروازه در خارج از شهر بوده و طایفه زردشتیان در آنجا سکونت داشته اند . لذا به دروازه گبری معروف بوده است . محمود افغان در زمان صفویه به کرمان هجوم آورد و چون شهر را نتوانست فتح کند این محله را ویران کرد و اموال مردم را تاراج نمود .

مرحوم اسماعیل خان وکیل الملک در سال ۱۲۸۰ هجری قمری آن را تعمیر نمود و به ملاحظه آن که رو به خراسان باز می شد آن را دروازه خراسان نام نهاد لکن برخی از اهالی به عادت قدیم آن را دروازه گبری می خوانند.

دروازه گبری که در وسط خیابان ابوحامد قرار داست در سال ۱۳۱۰ هجری قمری به دستور بلدیه وقت خراب می شود.

 

_دروازه سلطانی

که به دستورسلطان شاهرخ ساخته میشود و چون در حد جنوب غربی    شهر ارگ دولتی واقع بود قرار داشت عبور و مرور از آن کمتر از سایر دروازه ها صورت می گرفت

_ دروازه ارگ

که آن را دروازه باغ نظر نیز می گویند چون ارگ و میدان مشتاق و توپ خانه و منزل ایالت در سال ۱۲۲۵ هجری قمری به وسیله ابراهیم خان ظهیرالدوله حکمران کرمان ساخته می شود این دروازه به سوی شمال باز می شود . در بیرون این دروازه میدان کوچکی قرار داشت که در هنگام جشنهای دولتی آن را با قالی و پارچه های اطلس زینت می دادند این دروازه که در نزدیک ساختمان بیمارستان شهید باهنر قرار داشت از آجر سفید و نیمه آجرهای ضربی ساخته شده بود و در سال ۱۲۹۶ به دستور رئیس قشون کرمان سردار نصرت خراب و خندق های اطراف آن را پر و مسطح کردند.

غیر از این دروازه در محل میدان ارگ فعلی روبروی درب بازار دروازه کوچکی وجود داشت که به آن هم دروازه ارگ میگفتند این دروازه در سال ۱۳۰۰ خراب و خندق های اطراف آن را پر کردند.

بناهای تاریخی کرمان

 

مسجد جامع:

مسجد جامع کرمان که در کنار میدان شهدا (میدان مشتاق )قرار گرفته و به مسجد جامع مظفری نیز شهرت دارد از جمله  مساجد چهار ایوانی است که دارای سردر رفیع صحن ایوان و شبستان است این مسجددر دوران حکومت امیر مبارزالدین محمد مظفر سر سلسله آل مظفر بنا گردیده است تاریخ بنا در کتیبه سر در اصلی۷۵۰ هجری قمری ذکر شده است ولی در دوره های بعد الحاقات و تعمیراتی در مسجد صورت گرفته است از جمله مرمت کاشیکاری ایوان بزرگ در زمان وکیل الملک و کاشیکاری ستون ها و لچکی های داخل مسجد و احداث شبستان شمالی در دوره اخیر را می توان نام برد. ارزشمند ترین قسمت بنا کاشیکاری معرق محراب و سردر شرقی مسجد می باشد .

 

مسجد امام خمینی (ملک)

این مسجد که در خیابان امام واقع شده از نوع مسجد چهار ایوانی  و یکی از بزرگترین مسجدهای کرمان میباشد . سابقه تاریخی این مسجد به قرن پنجم هجری و زمان توران شاه سلجوقی می رسد . قسمتهای مختلف مسجد به مرور زمان تعمیر گردیده است به خصوص صفحه اصلی در زمان وکیل الملک(۱۲۸۵ ه.ق)و ایوان شرقی در قرن اخیر بوسیله ی مرحوم دیلمقانی بازسازی شده است . آنچه از قسمتهای اصلی دوره سلجوقیان بر جای مانده  برج

آجری ضلع شمال شرقی و سه محراب گچبری شده می باشد

 

 

گنبد جبلیه:

در مشرق کرمان در امتداد خیابان زریسف به طرف مسجد صاحب الزمان گنبدی سنگی پا بر جاست که به گنبد (کبری) شهرت دارد .پلان گنبد هشت ضلعی و روی اضلاع آن طاق نماهای متعددی به چشم می خورد مصالح به

کارگرفته شده در بنا سنگ و گچ می باشد و گنبد آن که الحاقی به نظر می رسد از آجر است .

تاریخ دقیق و نحوه کاربرد بنا روشن نیست آنچه که از سبک معماری آن استنباط می شود در اوایل اسلام الهام از معماری ساسانی بنا گردیده است

خواجه اتابک:

مقبره خواجه اتابک که در محله جنوب شرقی و نزدیک مسجد بازار قرار دارد از بناهای قرن  ششم هجری و از آثار ارزنده سلجوقیان است . نقشه بنا از داخل چهار ضلعی و از خارج به صورت هشت ضلعی میباشد نمای داخلی و خارجی بنا بوسیله گچ بری و آجرکاری منظم تزئین گردیده است مقدار زیادی از گچ بری ها به مرور از بین رفته

است از آثار با ارزش بنا خطوط  کوفی با گچ و آجر بر نمای داخلی بناست.

 

 

 

مجموعه گنجعلیخان:

گنجعلیخان که از حکام مشهور زمان شاه عباس است از سال ۱۰۰۵ تا ۱۰۳۴ هجری قمری بر کرمان فرمان روایی کرد و در زمان فرمانروایی بر کرمان آثار و ابنیه زیادی بنا کرد و در عمران آبادی این منطقه کوششهای فراوانی نموده است

از جمله آثارعامالمنفعه ای که از این حکمران مشهور بجا مانده مجموعه گنجعلیخان در داخل شهر و ربا ط زین الدین (کاروانسرای گنجعلیخان) بر سر راه یزد و کرمان   حوض خان بر سر راه کرمان به مشهد وتعدادی قنات در شهر کرمان بوده است. سهمی از درآمد مجموعه و قنوات اختصاص به آستان قدس رضوی داشته است بناهای مذکور در لشکرکشی های آقا محمدخان صدمات جبران ناپذیری دیده است.

 

میدان گنجعلیخان:

محوطه ای به طول ۱۰۰ وعرض ۵۰ متر که سه طرف آن را بازار احاطه نموده و در چهار سمت میدان حمام آب انبار ضرابخانه و مدرسه قرار گرفته است

 

 

 

حمام گنجعلیخان:

ورودی حمام در بازار جنوبی واقع شده است این حمام مجموعه ای است از تلفیق هنر معماری و کاربرد مصالح گوناگون با فضایی مناسب .

معمار حمام و مجموعه استاد محمد معمار یزدی است . معماری که بحق اوضاع اقلیمی و اقتصادی فرهنگی زمان و محیط خود را می شناخته و در خلق آثار فوق از هنر مندانی چون علیرضا عباسی یاوری جسته است.

حمام گنجعلیخان اثریست بدیع با کاشیکاری ها نقاشی ها گچبری ها مقرنس کاری ها و کاربندی ها ی زیبا با به کار گرفتن سنگها و تزئینات سنگی بسیار ظریف با مساحتی حدود ۱۰۰۰ متر مربع .

حمام از دو بخش کلی رختکن و گرمخانه تشکیل شده است . در قسمت رختکن با ایجاد قرینه سازی در ایوانها و ایوانچه ها و ستون های سنگی تزئینی فضای مناسبی به وجود آمده است .

در بخش گرم خانه قسمت خصوصی از عمومی جدا شده و شبکه آبرسانی منظمی آب را به خزینه و حوضچه های اطراف منتقل می نموده است .

یک چال حوض آب سرد با سقفی شبیه خیمه و هشت ستون حمال بر زیبایی حمام افزوده است همچنین دو سنگ مرمر بزرگ در نورگیری گرمخانه دخالت مهمی داشته اند حمام تا ۵۵ سال پیش دایر بوده و از آن زمان تا سال ۱۳۲۸ محل انبار کسبه و اجناس اسقاط در آمده بود و در حالحاظر از جمله جاذبه های توریستی شهر کرمان به حساب می آید .

تعمیرات حمم از سال ۱۳۲۸ شروع شده و حمام به صورت موزه مردم شناسی در آمده است .

در حال حاظر موزه حمام دارای تعدادی مجسمه و اشیائ با ارزش می باشد .

 

مدرسه  گنجعلیخان:

مدرسه  گنجعلیخان در ضلع شرقی میدان قرار گرفته است . تاریخ بنای آن مطابق کتیبه سر در ۱۰۰۷ هجری قمری است . کتیبه مذکور که بیشتر آن ریخته به خط علیرضا عبا سی خطاط مشهور زمان صفوی است. این سر در دارای مقرنس کاری های بسیار نفیس بوده که در حال حاظر قسمت کمی از آن بر جای مانده است . کاشیکاری نمای داخلی مدرسه که شامل کاشی معلقی و معرق می باشد نمونه های زیبایی از کاشیکاری دوره صفویه به شمهر می رود

 

 

ضراب خانه:

ضراب خانهدر ضلع شمالی میدان گنجعلیخانو مقابل حمام قرار دارد . نقشه آن هشت ضلعی و عبارت استاز یک طاق چهار ایوان و چهار غرفه در چهار زاویه . مصالح اصلی بنا آجر و گچ و تزئینات آن گچبری (شامل طرحهای خشتی) است . این بنا از سال ۱۳۲۵ به کمک بانک مرکزی مرمت و بازسازی شد

 

آب انبار:

از بناهای دیگر مجموعه گنجعلیخان آب انبار است بنای مذکور در تاریخ ۱۰۲۹ هجری قمری اتمام یافته و گنجعلیخان این آ ب انباررا به اسم پسر خود علیمردان خان نامیده است.

مشتاقیه :

مشتاقیه به سه گنبد نیز شهرت دارد از آثار دوره قاجاریه می باشد . سه گنبد مزبور بر روی سه مقبره بنام  مشتاق علیشاه و شیخ اسماعیل و کوثر علیشا بنا گردیده است مشتاق علیشاه از متصوفه قرن سیزدهم هجری است که در اواخر زمستان سال ۱۲۰۶هجری قمری سنگسار شد گویند جرم مشتاق این بود که قرآن را با نوای سه تار می خوانده است . گنبدی که بر روی مزار مشتاق قرار دارد در ۱۲۶۰هجری قمری بنا گردیده است . از جمله آثار هنری مقبره فوق کاشیکاری و تزئینات داخل بنای مذکور می باشد

مجموعه ابراهیم خان:

ابراهیم خان ظهیرالدوله از ۱۲۱۸ تا ۱۲۴۰ هجری قمری در دوره حکومت فتحعلیشاه قاجار حاکم کرمان بوده است . ابراهیم خان که از خویشاوندان نزدیک شاه قاجار بوده در دوران فرمان روایی در کرمان مبادرت به ایجاد یک سری بناهای بسیار ارزنده در مرکز شهر و جنب مجموعه گنجعلیخان نموده است که امروز این بناها یکی از چند مجموعه تاریخی کرمان را تسکیل می دهد این مجموعه عبارت است از بازار حمام  آب انبار  مدرسه و خانه مدرس یا خلوت . این بنای اخیر یادگاریست از ابراهیم خان ظهیرالدوله که بعدها به مجموعه اضافه شده است . مجموعه ابراهیم خان تا حدود زیادی از فضاهای معماری صفوی الهام گرفته و اکنون یکی از مجموعه های با ارزش و زیبای آثار تاریخی کرمان است. که شرح مختصری از آن اینجا آورده میشود

بازار ابراهیم خان(بازارزرگری):

در انتهای بازار گنجعلیخان بازار زرگری قرار گرفته که به قیصریه معروف است . از ویژگیهای این بازار فضاهای بسیر باز و ارتفاع متناسب آن است در اواسط بازار جلو خان مدرسه و سر در آن قرلر دارد و در طرفین سردر ورودی مدرسه حمام و آب انبارواقع شده است که با کاشیکاری خشتی مزین می باشد و به ویژه کاشیکاری سردر آن درنوع خود بی نظیر است. روی کاشیکاری سر در و کاشیهای داخل مدرسه تاریخهای مختلفی به چشم می خورد قدیمی ترین آنها سال ۱۲۳۲ هجری قمری است که در آخرین کتیبه بر نمای مدرسه نقش بسته است .

نقشه مدرسه مربع مستطیل است و ساختمان آنرا شاه نشین و محراب ایوانچه و غرفه های اطراف تشکیل می دهند . تز ئینات نمای داخلی مدرسه کاشی هفت رنگ با نقش گل و بو ته گلدان و باغ و مقرنسکاری و گچ بری است .
ساختمان خلوت تا خانه مدرس که در سال ۱۲۹۸ هجری قمری اتمام یافته بنایی است دو طبقه با بادگیری رفیع و چهار جبهه و از ویژگیهای خانه مدرس سبک معماری تزئینات کاشیکاری و درهای ارسی آن می باشد.
حمام ابراهیم خان که در کنار مدرسه و بازار واقع است و با جزئی تغییراتی خزینه آن بسته شده و با لوله کشی مناسب از محیط بهداشتی برخوردار گردیده مورد استفاده می باشد.
مجموعه وکیل :

محمد اسماعیل خان نوری اسفندیاری ملقب به وکیل الملک از سال ۱۲۷۵ هجری قمری بر کرمان حکومت  کرد و در زمان فرمانروایی خویش بناهای زیادی در کرمان تعمیر و بنیاد نهاد که از آن جمله مجموعه وکیل می باشد مجموعه وکیل سامل بازار و کاروانسرا است .

 

مجموعه حاج آقا علی :

مجموعه حاج آقا علی نزدیک مجموعه ابراهیم خان واقع و در اواخر قرن سیزدهم هجری ساخته شده است این مجموعه مشتمل است بر مسجد  آب انبار  کاروانسرا و بازار . بانی مجموعه حاج آقا علی  مشهور به زعیم اله است. مسجد حاج آقا علی با الهام  از مسجد  وکیل شیراز بنا گردیده است . دارای چهل ستون سنگی یک پارچه دارد. در دوره اخیر مسجد را توسعه داده و الحاقیات مانند شبستان وسیع در شمال آن  احداث شد.

 

بافت قدیمی شهر کرمان:

شهر کرمان که از شهرهای دوران فئودالی است دارای ساختی متحدالمرکز و شامل سه رکن مهم ربض شارستان و ارگ می شده است .

شهرقدیم کرمان که به صورت چهار ضلعی بنا شده بود دارای وسعتی برابر ۷۵۰*۱۷۰۰ متر مربع بوده است که معادل ۲۹۷ هکتار (۳کیلومترمربع) میباشد.

این حصار از آثار سلاطین آل سامان کرمان بوده است که در سال ۳۲۲ هجری قمری ایجاد شده است و در ۸۳۲ هجری قمری شاهرخ تیموری آنرا تعمیر نموده است. حد فاصل حصار و بناهای شهر خندقی به عمق ۵متر و به عرض ۶الی ۸ متر قرار داشته است . دیوار قلعه از گل رس بوده و بر جهایی به فاصله ۴۰۰ متر از همدیگر بحصار متصل بوده اند . علاوه بر این برجها ی شهر دارای شش دروازه بوده است.

ابنیه خارج از شهر کرمان

 

ارگ بم

 

 

 

آستانه ماهان

 

 

 

 

 

باغ شاهزاده ماهان ( باغ سالار , باغ حمید آباد )

 

 

 

 

 

 

ارگ بم:

 
ارگ بم یکی از زیباترین و بزرگترین بناهای خشتی جهان محسوب می شود و به شکل قلعه ای پرشکوه بر فراز تپه ای به ارتفاع ۶۱ متر و با مساحت ۲۰ هکتار از لحاظ هیبت ساختمانی بی نظیر است.
ارگ بم مربوط به قبل از حکومت ساسانی و احتمالاً در دوره اشکانی ایجاد شده و چند حصار و دروازه در اطراف آن وجود داشته است. ساکنین قلعه بم معاش خود را از راه کشاورزی و پارچه بافی می گذرانده اند.
زندگی در ارگ از تاریخ ایجاد قلعه تا اواسط دوره قاجاریه (تا ۱۸۰ سال پیش) بطور مداوم جریان داشته است.
مصالح عمده بناهای ارگ چینه , خشت خام و ملات گل رس است که در برخی از قسمتها آجر سنگ لاشه نیز بکار رفته است.
مجموعه ارگ بم دارای مسجد جامع , نمازخانه , حسینیه , کاروانسرا , آب انبار , میدان , مدرسه , حمام , زورخانه و تعدادی خانه های قدیمی در بخش عامه نشین می باشد و بخش حاکم نشین نیز ساختمان چهار فصل , اصطبل , سربازخانه و خانه حاکم نشین را شامل می شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

راین:
قدمت و سابقه تاریخی راین به دوره ساسانی می رسد. مهمترین اثر تاریخی که گواهی به قدمت کهن این خطه قلعه یا ارگ راین است. این مکان با مساحتی حدود ۲۰هزار مترمربع بعد از ارگ بم دومین بنای خشتی کرمان است.
نقشه قلعه تقریباً مربع شکل و دارای چندین برج در اطراف است. بنا را حصاری ۱۰ متری دربرگرفته و تنها دارای یک ورودی در جبهه شرقی خود می باشد.

با اینکه راین در زمان ساسانیان شهر بزرگی نبوده ولی به واسطه موقعیت جغرافیایی مناسب هم اکنون از رونق بسیاری برخوردار است.

بادگیر چپقی:

بنای قدیمی که از آن به عنوان بادگیر چپقی نام می بریم در واقع باقیمانده یک خانه قدیمی به نام خانه آقاسیدعلی اصغر رضوی است که در شهر سیرجان واقع است.

این بادگیر از آثار دوران پهلوی است که به لحاظ ارزشهای فرهنگی و هنری که تلفیقی از معماری و صنعت است , بنا گردیده است. بادگیر مشهور با شبکه های هندسی منظم آن که در زیر بادگیر قرار دارد , بر روی فضاهای مستطیل شکل شمالی – شرقی قرار گرفته که هوای اطراف را با عبور از کانالهای تهویه به درون فضاها که در واقع تابستان نشین خانه بوده , می فرستاده است. این بادگیر از آثار منحصر به فرد معماری است و گفته شده که ملهم از دودکش کشتیهای قدیمی بوده است. از جمله تزئینات بکار رفته در بنا مجموعه لوله های چپقی شکل بادگیر است که دهانه آنها به چهار جهت باز است. بدنه خارجی لوله های بادگیر با قطعات کوچک آجرهای هندسی شش ضلعی تزئین شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

مقبره پیرمرد خدا:

این مقبره به صورت بنایی منفرد با پلان چهارگوش مربع که در ارتفاع ۷۰/۳ متری پلان چهار به هشت

تبدیل شده و گنبد کوتاه خشتی بر روی آن قرار می گیرد. مصالح بنا خشت خام و ملات گل رس است. تمامی سطوح داخلی با لایه ای از گچ اندود شده و زیر گنبد نسبتاً کوتاه و خشتی بنا دو صورت قبر مشاهده می شود , یکی در وسط و دیگری در گوشه غربی. سطوح داخلی بنا دارای تزئینات گچی است که در کنجها و سطوح دیوارهای طرفین بنا به صورت کاربندی یا مقرنس اجرا شده است.

 

مسجد و حسینیه شهر کهنه:

مسجد وحسینیه شهر کهنه در یکی از کوچه های قدیمی شهربابک قرار دارد و با توجه به شواهد و قراین این بنا را می توان از ابنیه دوره صفویه محسوب کرد. صحن این مسجد دارای پلان چهارگوش می باشد که در بخش میانی هر یک از اضلاع آن یک صفه بزرگ در وسط , دو صفه کوچک در طرفین قرار دارد. پوشش سقف تمامی قسمتها به صورت گنبدی و با آجر ساخته شده است.

تزئینات بکار رفته در بنا را می توان به دو گروه آجرکاری و گچ بری تقسیم کرد. آجرکاری تنها در قسمت شرقی بام و تزئینات مقرنس گچی در بخش سردر ورودی و محراب وجود دارد.

 

خانه حاج درویش:

حاج درویش جد بزرگ خاندان شهابی و رسولی سیرجان و از ارادتمندان رحمت علیشاه (از پیشوایان تصوف) بوده است.
خانه معروف به حاج درویش در زمره منازل اعیانی است و علاوه بر منزل مسکونی دارای اصطبل , انبار و حمام می باشد. این منزل در زمره ابنیه دو ایوانی و دارای اندرونی و بیرونی و یک حیاط مستطیل شکل است. دورتادور خانه را حصاری رفیع پوشانده و ورودی اصلی بنا در جبهه غربی است که آمدوشد از طریق یک هشتی صورت می گیرد. خانه فاقد تزئینات رایج و ظرافتهای معمول است. گچ بریهای سقف ایوانها نمونه ای تزئینات این بنا است که با طرح ترنج و سرترنج در قابهای مستطیل شکل اجرا شده است. این خانه در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری بنا گردیده است.

 

آسیاب شهداد:

عناصر و شواهد موجود در بنای آسیاب چون شیوه پوشش طاق ورودی بنا را به دوره بعد از صفویه نسبت می دهد. آسیاب آبی شهداد دارای دو تنوره در جبهه شمال غربی است و آب از کانالهایی که با سنگ و ملات خاک آهک ساخته شده وارد تنوره آسیاب می شده است.

سردر بنا آجری با طاق جناقی است و طرفین ورودی دو سکو بنا گردیده است. ورودی بنا به دالان طویلی منتهی می شود. طرفین دالان ۳ فضا قرار گرفته که انبار غله و اتاق آسیابان بوده است. تزئینات بکار رفته در بنا شامل کاربندی های آجری است که زیر گنبد هشتی آسیاب اجرا شده , نوارهای هندسی خشتی بکار رفته در برج نگهبانی آسیاب نیز از جمله تزئینات موجود در

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقبره میرحیدر (گورخانه):
تاریخ گورخانه واقع در دولت آباد و متعلق به دوران صفوی است. این بنا دارای گنبد دو پوشه و ایوانهای رفیع در دو طبقه می باشد. جبهه خارجی بنا آجری است. مطالب و یادبودهای متعددی در داخل بنا به خطوط خوش و ممتاز نستعلیق و نسخ نوشته شده است. داخل مقبره چند سنگ قبر مرمر دیده می شود. این بنا دارای تزئینات گچ بری است.

مقبره پیرجارسوز:

تاریخ ساخت این بنا مربوط به فرن هشتم هجری قمری است و در بردسیر و در ۴۳ کیلومتری کرمان قرار دارد. این مقبره دارای گنبد دو پوشه آجری و پلان مربع شکل می باشد. دردرون بنا تزئینات گچ بری مقرنس کاری و خطوط کوفی دیده می شود. اصل بنا سه طبقه شاخته شده و نمای کلی آن آجر است.
ارگ راین:

در جنوب غربی شهر راین و بر بلندی , ارگ راین را احداث نموده اند. این بنا ۲۰هزار مترمربع مساحت دارد و الگویی از قلعه های مسکونی شهرهای قدیم را به تماشا می گذارد. در تاریخ کرمان , از قلعه راین در قرن اول ه.ق. نام برده شده است.

عناصر قلعه عبارتند از: ورودی در جبهه شرقی , راسته ای که به هسته مرکزی و خانه های اعیانی راه دارد.
این قلعه همانند سایر قلعه ها بخش عامه نشین و اعیان نشین دارد و فضاهای معماری موردنیاز مردم نظیر زورخانه , مسجد , اصطبل در آن دیده می شود. مصالح کلی آن خشت خام است.

باغ شاهزاده (ماهان):

باغ موردنظر در دامنه کوههای ماهانی واقع گردیده است. عبدالحمیدمیرزا (فرمانفرما) حاکم کرمان , آن را در سال ۱۲۹۷ ه.ق. بنا نموده است.

عناصر تشکیل دهنده عبارتند از: ساختمان سردر , ساختمانهای جانبی , ساختمان مرکزی , حمام و خانه زعیم باشی.
آب به صورت عنصری غالب در محور باغ در حرکت است. چون باغ مذکور در دامنه کوه بنا شده , به صورت پلکانی اجرا گردیده است. معماری این بنا تلفیقی است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آستانه شاه نعمت الله ولی (ماهان):

آرامگاه موردنظر در جنوب شرقی شهر کرمان و در شهرستان ماهان واقع شده است. شاه نعمت الله ولی در سال ۸۳۲ و به قولی ۸۳۴ ه.ق. در کرمان فوت نموده و در ماهان در میان باغی مصفا مدفون شده است.
هسته اولیه گنبدی منفرد بوده که در سال ۸۴۰ ه.ق. و به دستور “احمدشاه دکنی” ساخته شده و به تدریج توسعه یافته است و ۳۲۰۰۰ مترمربع مساحت دارد و از چندین صحن تشکیل شده است.
ورودی امروزی از شرق است و اولین صحن آن اتابکی نام دارد که به صحن وکیل الملکی راه دارد. از این صحن به رواقهای دوره قاجاریه و گنبدخانه و رواق شاه عباسی و صحن حسینیه دسترسی دارد که آخرین صحن آن بیگلربیگی نامیده می شود که به خانه متولی باشی ختم می گردد. این مجموعه طی شش قرن بنا شده و تداوم معماری ایران را در شش قرن گذشته و به صورت زیبایی به تماشا گذارده است.
بیشترین توسعه این مجموعه در دوران قاجاریه انجام شده و معماران آن (رواق و صحن میرداماد) استاد “کمال الدین حسین” و بانی آن بکتاش خان , صحن حسینیه “استاد رضا” و بانی آن “عبدالحمید میرزا” می باشد.
صحن وکیل الملکی و رواقها نیز به دستور وکیل الملک اول و دوم در سالهای ۱۲۸۵ ه.ق. بناگردیده است.
عناصر تزئینی مجموعه شامل کاشیکاری , کاربندی , مقرنس , گچبری و نقاشی است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کاروانسرای پاریز:

در جبهه غربی بخش پاریز از توابع شهرستان سیرجان ، کاروانسرایی وجود دارد به نام کاروانسرای پاریز. این کاروانسرا از جمله هفت کاروانسرای ایجاد شده توسط مرحوم آقاسیدهدایت سیرجانی کرمانی است که به روزگار قاجار در این بخش ایجاد شده است. این بنا از جمله کاروانسراهای برون شهری مسیر سیرجان – رفسنجان است که با پلان چهارضلعی ایجاد شده است و دارای قسمتهای مختلف ازجمله سردر ورودی ، اتاقهای استراحت نگهبانان ، غرفه ها ، ایوانها ، اصطبل ها و بخش شاه نشین می باشد. این بنا دارای مالک خصوصی است که مدارک آن پس از طرح در جلسه شورای ثبت منطقه ای حوزه جنوب شرق جهت طی مراحل قانونی و ثبت نهایی به سازمان میراث فرهنگی کشور ارسال شده است.

 

مجموعه گنجعلی خان

 

 

 

 

 

از اختصاصات شهرهای کویری و اطراف آن , یکی این است که یک سلسه ساختمانها و محلات عمومی تحت عنان ” مجموعه ” در آن شهرها می توان یافت , مثل مجموعه ابنیه عمادالدین در کاشان , مجموعه میرچخماق در یزد و مجموعه های کرمان.

هدف از ساختمان این سلسه بناها به صورت مجموعه , ظاهرا” تسهیل زندگانی و تربیت آسایش عمومی و تهیه سرویسهای شهری و بالاخره صرفه جویی در بودجه ساختمان بوده و علاوه برآن تامین آسایش عمومی و امنیت اقتصادی با کوشش و بهای کمتری صورت پذیر می شده است .

از جهت آنکه ایجاد چنین ساختمانهایی محتاج فرصت کافی است طبعا” ساختن اینگونه مجموعه ها تنها در دوران صلح و آسایش عمومی یک شهرستان وعلی الخصوص دوره طولانـــی حکومت یک فــــرد یا یک خانواده امکان پذیر می شده است .

شهر باستانی کرمان که تاریخ مدون آن تا دوران اشکانی عقب می رود (البته پیش از آن نیز دارای قدمت وارزش تاریخی بوده است. ) درحکم نقطه اتصال میان بنا در دریای عمان و شهرهای شمالی و غربی کویرهای جنوبشرقی ایران محسوب می شود. در واقع کرمان نقطه اتصال راههای بازرگانی در قدیم بوده است .
از آن جهت که بارندگی دراین ولایت پهناور (تقریبا” نصف وسعت فرانسه و دو برابر وسعت انگلستان) بسیار اندک است , درآمد این منطقه از جهت کشاورزی و زمینهای زیر کشت بسیار اندک است.
وقسمت عمده درآمد محدود آن باید از طریق مبادلات تجاری و سیستم راههای ارتباطی تامین شود. به همین دلیل از ارکان عمده این مجموعه بناها در کرمان , عموما” ایجاد “کاروانسرا” می باشد . ساختمان دیگری که جزو مسلم و مهم این مجموعه ها فراه می باشد , ” آب انبار” بوده است این آب انبارها مانند آب انبار گنجعلیخان چندان ذخیره داشته که مردم شهر می توانسته اند برای دو یا سه ماه و گاهی شش ماه از جهت مصرف محدود آب به آن اتکا کنند .

کاروانسرا ها در واقع زیربنای حکومت و مایه اصلی تسلط مادی برپاکننده ساختمـــان را برشهـــر فراهم می ساخته و کالای صادراتی از بازارهای جمع آوری و دراین کاروانسراها متمرکز و سپس حاصل می شده و همچنین کاهای وارداتی بین بازاربیان تقسیم می شده است .

کاروانسراها در واقع زیربنای حکومت و مایه اصلی تسلط مادی برپاکننده ساختمان را برشهر فراهم می ساخته وکالای صادراتی از بازارهای جمع آوری و دراین کاروانسراها متمرکز و سپس حمل می شده و همچنین کالاهای وارداتی بین بازاریان تقسیم می شده است .

از جهت تسلط معنوی , معمولا ساختمان ” مدرسه ” و ” مسجد ” نیز جز این برنامه قرار می گرفته است. مدرسه اصول فکری خاصی را که حاکم و والی به آن منعقد بوده و سیاست اصلی حکومت او محسوب می شده , تدریس می کرده و روحانیون بسیار را تربیت می نموده است.

 

” حمام ها ” نیز که احتیاج عمومی را از جهت نظافت تامین می کرده , کم و بیش به کمک آب انبار , برای بالا بردن سطح بهداشت وسلامت عمومی یک عامل بزرگ به حساب می رفته است.
ٌ بازار ٌ رابط میان کاروانسرا (منبع کالاهای صادراتی و وارداتی ) و مردم عامه و طبقه مصرف کننده به شمار می رفته است علاوه بر همه اینها مرکز دید و بازدیدها , برخوردهای اجتماعی , برآورنده بسیاری از نیازهای روحی و معنوی , رتق و فتق امور , اعلان اوامر حکومت و کانون برپایی و شکل گیری بسیاری از جنبشهای سیاسی و تاریخی بوده است و از عوامل مهم تجمع مردم برای انجام کارهای عمومی و ایستادگی و مقاومت علیه مظالم ونابسامانیها به شمار می رفته و به همین جهت درطی تاریــــــخ از اصناف مقیم بازار ( مانند آهنگر , نجار , قصاب , نانوا و. . . ) به نام و لقب ” شهر آشوب ” نام برده شده است. البته این هرگز سبب نمی شده که حاکم از منافع بازار چشم بپوشد و آنرا جزء ابنیه اصلی مجموعه خود نگذارد .

در طول تاریخ کرمان چند فرمانروای مقتدر توانسته اند چنین مجموعه هایی بپا کنند.
نخستین مجموعه را از ابوعلی محمدبن الیاس (۳۲۲ تا ۳۵۶ هجری قمری ) نام می توان برد.
دومین مجموعه مربوط به زمان سلجوقیان کرمان (۴۳۳ تا ۵۸۴ هجری قمری ) می شود که ظاهرا” ” قاورد ” پایه گذار آن بوده و پسرش تورانشاه در سال ۴۷۸ هجری قمری آن را تکمیل نموده است. از این مجموعه بنا تنها مسجد بزرگ آن معروف به ” مسجد ملک ” باقی مانده است.

مجموعه هایی نیز از دوران حکومت غزنویان , قراختائیان , سلجوقیان , تیموریان و صفویان در کرمان باقی مانده است مجموعه گنجعلیخان , مجموع ابراهیم خان و مجموعه وکیل از مجموعه های موجود در کرمان می باشند.
مجموعه مهمی که دراین جا می خواهیم به آن بپردازیم , متعلق به گنجعلیخان حاکم عصر صفوی است.
گنجعلیخان از حکام مشهور زمان شاه عباس صفوی است که از ۱۰۰۵ – ۱۰۰۳۴ هجری قمری بر کرمان حکومت کرد و آثار و ابنیه زیادی از خود به یادگار گذاشت و اقدامات اساسی و مهمی دراین شهر انجام داد که مشهورترین آن مجموعه گنجعلیخان می باشد که در مرکز شهر کرمان واقع شده است این مجموعه شامل بر: میدان , مدرسه , کاروانسرا , حمام , مسجد , آب انبار و ضرابخانه است .

مجموعه گنجعلیخان کرمان , مجموعه عام المنفعه ای است که همزمان با شکوفایی اقتصاد عصر صفوی درسالهای ۱۰۰۷ تا ۱۰۲۹ هجری قمری به سعی ” گنجعلیخان ” حاکم وقت کرمان ساخته شده و به همت پسرش ” علیمردان خان ” تکمیل گردیده است . این مجموعه هنوز هم مرکزیت خود را در هسته شهر حفظ کرده است .این مجموعه از شاهکارهای معماری و مجموعه ای عالی از آثار عالی از آثار عمرانی دوره صفویه محســــوب می شود و دربنای آنها از وجـــود هنرمندانی چون ” سلطان محمد ” معماریزدی و ” علیرضا عباسی ” خطاط مشهور , استفاده شده است .

این مجموعه شامل میدانی است که مرکز تجمع مردم , برگزاری مراسم جشن و عزا , ابلاغ اعلانات حکومتی , معرکه گیری مرشدان و شعبده بازان و واجدکارکردهای اجتماعی و اقتصادی بوده است. این محوطه به ابعاد ۵۰ × ۱۰۰ متر و به مساحت ۵۰۰ متر مربع می باشد که سه طرف آن بازارهای زیبای مسقف قراردارد و در طرف دیگر آن حجره های تجاری واقع شده اند , ضرابخانه در شمال , حمام در جنوب , کاروانسرا یا مدرسه و مسجد در شرق , آب انبار در غرب و دو چهارسوق زیبا در شمال غرب و جنوب غرب میدان قرا رگرفته اند .
دروازه شرقی میدان گنجعلیخان به بازار بــزرگ گشوده می شود که روبه روی آن حمام گنجعلیخان که به ” حمام خان ” معروف است , قرار دارد .

از جمله آثار عام المنفعه ای که از این حکمران مشهور به جا مانده مجموعه گنجعلیخان در داخل شهر و رباط زین الدین ” کاروانسرایگنجعلیاخان ” برسراه یزد و کرمان , حوض خان برسرراه کرمان به مشهد و تعدادی قنات در شهر کرمان بوده است. سهمی از درآمد مجموعه و قنوات اختصاص به آستان قدس رضوی داشته است.
این حمام که تا نیم قرن پیش دایر بوده و برای مدتی متروک مانده یکی از زیباترین و قدیمی ترین حمامهای ایران است که در اوایل قرن یازدهم هجری قمری به فرمان ” گنجعلیخان ” ساخته شده و با نام موزه مردم شناسی , پرجاذبه ترین نقطه توریستی کرمان محسوب می شود.

مرمت این حمام از سال ۱۳۴۷ آغاز گردید و پس از تعمیرات لازم و تغییراتی که در آن داده شد به گنجینه مردم شناسی گنجعلیخان تبدیل گردید و درحال حاضر با حدود ۱۰۰۰ متر مربع , فضایی بی نظیر را به معرض نمایش می گذارد .

دراین موزه دیدنی به کمک مجسمه های مومی بسیار زیبا و اشیاء و وسایل گوناگون با چگونگی استحکام و آداب و سنن اصیل و گاه فراموش شده مربوط به این امرپسندیده به نمایش گذاشته شده است . برای دیدار از گنجینه به یاد ماندنی مردم شناسی گنجعلیخان باید از سردر زیبای آن شروع کرد جایی که آجرهای ساده و نیلی , حاشیه ای از سنگ مرمر , نقاشیهای زیبای سردر و مقرنس بندی زیبا نمای بیرونی سردرحمام را در جلوه ای زیبا و با شکوه به نمایش می گذارد و هر رهگذری را به درون فرا می خواند. برسردرحمام که بخشی از نقاشیهای عهد صفوی آن به تازگی مرمت شده , کتیبه شعری به خط نستعلیق بر سنگ مرمر حک شده که مصرع آخر آن سال اتمام بنا را با تبدیل به حروف ابجد نشان می دهد.

” کسی نداده نشان در جهان چنین حمام ” سال ۱۰۲۰ هجری قمری

سردرحمام چنان زیباست که هماهنگی کامل خود را با بازار پرشکوه و دیگر بناهای مجموعه گنجعلیخان حفظ کند بر سقف پرشکوه سردر و در میان نقاشی های زیبای آن نام ” استاد سلطان محمد معماریزدی ” که طراح و معمار همه بناهای گنجعلیخان است به چشم می خورد.

این حمام مجموعه ای از تلفیق هنرمعماری و کاربرد مصالح گوناگون با فضای مناسب است , از این حمام همه فضاها به بلوری تراش خورده می مانند و همچون جواهری نفیس جلوه می کنند , نور فضاهای حمام به طریقی استاندارد از سقف تهیه شده , به نحوی که نورگیرها معمولا” در مرکـــز یا دورادور سقفها جای گرفته اند و کاملا” با هندسه سقف هماهنگی پیداکرده , این حمام بنایی است بدیع با کاشی کاریها , نقاشیها, گچ بریها , مقرنس کاریها , حجاریها و کاربندیهای زیبا .

این بنا از چند بخش کلی , سردر ورودی , رختکن , گرمخانه , حاکم نشین و نظافت خانه تشکیل گردیده است .
سردر ورودی دارای طاق نسبتا” بلند با تزئین مقرنس بالا بلند و نقاشیهای زیبای روی آن که تنها قسمت مرکزی نقاشی آن باقی مانده و بر روی سایر قسمتها حدود ۷۰ سال پیش ” میرزا شکرالله ” نقاشی نموده , نقاشی روی سردر ورودی حمام , تصویرشیطان است که عمــل استاد ” محمد معماریــــزدی” است. مجسمه های جالب توجه آن درحالتهای مختلف در سربینه و گرمخانه نمایش داده شده است .

رختکن
از ۶ غرفه مجزا که متعلق به اقشار مختلف جامعه روزگار خود بودند , تشکیل شده و نورآن از طریق سقف نسبتا” بلندی تامین می شود.

گرمخانه
بعد از رختکن و در دو جهت جنوب از طریق راهرویی به هشتی رسیده و سپس با پیچ و خمهای حساب شده که مانع از خروج هوای گرم و نیز مانع از دید عموم باشد , به گرمخانه می رسیم , در قسمت شرق و غرب گرمخانه دو سنگ یکپارچه مرمر سرخ رنگ به شکل محراب نصب گردیده که علاوه برتامین نور و فضا , طلوع و غروب آفتاب را نشان می دهد .

 

 

 

 

 

 

 

خزینه
دارای دو قسمت آب سرد و گرم بوده ودرکف آن دو دیگ مسین بزرگ نصب گردیده که گرمای آن از طریق تون یا ” گلخن ” که در زیر خزینه قرار گرفته و به وسیله بوته های بیابانی تامین می شده , همچنین کانالهایی در زیر کف گرمخانه قرار دارد که به تون حمام ارتباط دارند .

آب حمام از طریق قنات ” شهرآباد” تامین و تا سال ۱۳۱۶ دایر بوده است و روش کانال کشی و آبرسانی فواره ها بسیار دقیق و براصول هندسی حساب شده بسیار جالب توجه می باشد. در سال ۱۳۵۵ , حمام گنجعلیخان تبدیل به موزه شد .

این حمام در حقیقت به صورت نمایشگاهی از اشیاء و لوازم حمامهای سنتی در آمده است و وسایلی چون : انواع زیراندازها , بقچه ها , قطیفه ها , لباسهای اصیل , قلیان , چپق , وسایل حجامت , جای لیف و صابون , طشت , طاس . . . در آن در معرض دیدعموم قرار دارد .

چهارسوق
چهارسوق بزرگ گنجعلیخان محل تقاطع بازارهای شمالی , جنوبی و شرقی – غربی است , نمای داخلی آن پس از بازسازی سقف فرو ریخته توسط میرزا شکرالله که با نقاشیهای رنگ و روغن در دوره قاجاریه تزئین شده , پوشش و چهره مردم این دوره را به نمایش می گذارد سقف چهارسوق بلندین و بزرگترین سقف بازار به شمار می آید و به سبک باشکوهی بناشده است. چهارسوق (چهارسو) مسگری نیز در گوشه شمال غربی میدان واقع شده , بازارهای مسگری غربی و شمال میدان را به هم پیوند می دهد .

 

 

 

بازار گنجعلیخان
بازارهای گنجعلیخان نشانی از میراث اقتصادی اجداد چهار صدسال قبل ما می باشد که جایگاه پیوند مشتری و مغازه دار شهری و روستایی , بالاشهری و پائین شهری و خریدار و فروشنده می باشد وازدیرباز , قدرتی شکست ناپذیر , علیه سلاطین جبار بوده است. صدای پای رهگذران , گفتگوی مشتریان و فروشندگان و صدای چکش مسگران , همچون نوای دلنشین موسیقی , نوازشگر گوش هر شنونده مشتاقی است که آرزوی سفر به عصر شکوفای صفوی را دارد , زیرا هنوز هم ادویه و سوغاتی های عصر صفوی نظیر پسته , حنا , زیره , کتیرا , قاووت , قالی و . . . در آن یافت می شود.

این بازار هم از نظر کالبدو هم از نظر کارکرد سرآمد همه بازارهای کرمان می باشد و در تلفیقی بی نظیر با سایرعناصراین مجموعه , نمونه کاملی از ” معماری مردم وار” را به نمایش می گذارد.
مدرسه
این بنای چهار ایرانی در سال ۱۰۰۷ هجری قمری , در شرق میدان به ابعاد ۲۳ × ۵/۳۱ متر ( با ۷۲۵ متر مربع زیربنا ) در دو طبقه ساخته شده , کتیبه های آن به خط استاد علیرضا عباسی – خطاط مشهور عصر صفوی نوشته شده است .
کاشیکاری نمای داخلی و بیرونی مدرسه از نوع معرق و معقلی است و کاربندیهای زیبا , مقرض بندیهای منقوش , گچبریها و نقاشیهای دیدنی , مکمل تزئینات آن می باشد .

وجود حجره هایی به سبک مدارس مذهبی , سبک معماری , کتیبه سنگی وقف نامه و وجود یک قاب کاشیکاری در ضلع شرقی مدرسه که بر روی آن حدیث شریف ” انامدینه العلم و علی بامها ” نقش بسته است و نیز اسماء متبرکه و آیات قرآنی موجود دراین بنا , حکایت از مدرسه بودن آن , در گذشته دارد .
مسجد (سال ۱۰۰۷ هجری قمری )

” مسجد یا نمازخانه گنجعلیخان ” در شمال شرقی میدان و همجوار با مدرسه , قرار گرفته است , فضای داخلی این مسجد کوچک به ابعاد ۲۵/۵ × ۵ متر و مساحت ۵/۲۷ متر مربع می باشد.
این مسجد گنجینه های از تزئینات معماری اسلامی دوره صفوی , نظیر گچبری , کاشیکاری , خطاطی , مقــرنس کاری , کاربندی , حجاری و نقاشیهای زیبا می باشد.کتیبه پاکار سقف به خط شهاب الدین کرمان , خطاط عصر صفوی است که سوره مبارکه جمعه را با یک رنگ ( خط و زمینه ) نگاشته است .
ضرابخانه
این گنجینه دیدنی در شمال میدان واقع شده , بادگیر زیبای مجموعه ابراهیم خان بربالای آن از داخل میدان , قابل دیدن است . نمای داخلی این بنا , با گنبدی بزرگ و هشت ضلعی , شامل چهارایوان و سه اتاق در گوشه هاست. این مکان در گذشته محل ضرب سکه های رایج بوده , اکنون به گنجینه سکه تبدیل شده است و از خاکبرداری کف آن , سکه های صفوی و قدیمی به دســــت آمده که کارکرد آن تائید می کند .
آب انبار علیمردان خان ( ۱۰۲۹ هجری قمری )

آب انبار در غرب میدان , واقع شده از طریق پلکانی سنگی به پائین (پای آب) راه دارد طول مخزن ۵/۱۹ , عرض آن ۱۰ و ارتفاع آن ۹ متر می باشد و با حجم ۲۰۰۰ متر مکعب قادر به تامین آب مصرفی , بخشی از شهر بوده , آب قنات , آن را پر می کرده است. سردراین بنا دارای مقرنس زیبای منقوش و کتیبه های سنگی حکاکی شده آن به خط نستعلیق می باشد .

 

 

 

 

 

 

 

کتابخانه ملی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
به سال ۱۳۰۸ شمسی عده ای از سرمایه داران یزدی و کرمانی، برآن شدند تا با بهره گیری از نیروی انسانی ارزان آن روز، به احداث کارخانه پشم بافی همت گمارند. همین اندیشه، مبنای احداث کارخانه خورشید شد، بنایی که ابتدا به دست معماران و بناهای یزدی شکل

گرفت، اما چندی نگذشت که حضور معمار بر جسته ای چون استاد علی محمد راوری (مدفون در مشتاقیه) موجب شد تا ادامه کار به او سپرده شود.

این کارخانه مدتی فعال بود تا این که به دلیل وجود وقایع سیاسی و فراز و فرودهای ناشی از آن که به محدوده کارگری و فضای اقتصادی اجتماعی نیز کشیده شد، توان ادامه کار نیافت و تعطیل شد. پس از انقلاب، ادارات مختلفی چون سازمان آب و شهرداری هر یک قسمت هایی از سالن را در اختیار گرفتند. تعدادی از سقف ها نیز در جریان زمین لرزه های دهه ۱۳۶۰ فروریخت، تا این که سرانجام مقرر شد تا سالن بازسازی و مورد استفاده فرهنگی قرار گیرد. این اقدام صورت گرفت و نخستین نمایشگاه با نام «میثاق» و به عنوان ارائه تصویری از فعالیت های اولین دهه انقلاب در آن برپا شد.

متولی این عمل واحدی بود که امروز به نام مرکز کرمان شناسی فعال است. سرانجام در سال ۱۳۷۰ شمسی و به انگیزه برگزاری کنگره جهانی خواجو بازسازی، و به عنوان کتابخانه ملی مورد استفاده قرار گرفت.
این فضای مشجّر که زیبایی خاصی دارد، با داشتن سالنی به وسعت قریب ۴۰۰۰ متر مربع، که به صورت یکپارچه بر روی ۶۶ ستون ۸ ضلعی خشت و آجری بنا شده و هم اکنون به عنوان سالن مطالعه استفاده می شود، از جمله بناهای سنتی ارزشمند و مرکز فرهنگی مهمی به شمار می رود. این کتابخانه برای مطالعه زنان و مردان سالن های مجزا و اتاق هایی مجهز به سیستم کامپیوتری برای استفاده استادان و دانشجویان دارد. در ورودی کتابخانه ملی بسیار زیباست. این کتابخانه با ۷۶۴۰۰۰ جلد کتاب و ۲۷۲۱۱ عضو یکی از فعالترین کتابخانه های عمومی شهر کرمان محسوب می شود.

کاروانسرا

 

شاید در همه کتابهایی که درباره تاریخ و جغرافیای ایران نوشته شده و همه سفرنامه‌هایی که از جهانگردان به جای مانده، از توجه ایرانیان به راه و ساختمانهای پیوسته به آن و همچنین راهداری و پست منظم از روزگاران بسیار کهن سخن رفته باشد. واژه‌هایی چون ساباط و رباط و برید در زبانهای زنده و مرده جهان که از گویشهای کهن ایرانی گرفته شده مؤید این نظر است که پهناوری سرزمین و دوری شهرها و آبادیهای ایران و کشورهای همسایه، ایرانی را ناچار می کرده است که راه‌های پاکیزه و امن داشته باشد و منزل به منزل و آبادی به آبادی آسایشگاه بسازد و نیز برای اینکه کاروانها در بیابان راه خود را بیابند برجها و میل‌هایی بر افرازد که از دور مانند برج دریایی رهسپاران را راهنمایی کند.

در میان نام ساختمان‌هایی که بیرون از شهر و در کنار جاده‌ها به گوش می‌خورد نام کهن کربات یا کارباط که با کراو کروان پیوستگی تمام دارد این واقعیت را می‌رساند که کاروانهای ایرانی و غیر ایرانی حتی در دشتهای دراز و پهناور بی سروسامان نبوده‌اند و به آسانی و آسودگی کالا و مسافر را از خاور به باختر و از شمال به جنوب می برده‌اند. کاروانسراهای کنونی ایران اغلب شاه عباسی خوانده می‌شوند و تقریباً برای کاروانسرا علم شده و در سده چهارم هم کثرت رباط‌هایی که به همت ابوالحسن ماه برپا شده نام بیشتر رباط‌ها علم بوده است. متأسفانه اکنون فقط یک رباط به نام رباط ماهی در خراسان برای ما به جای مانده است. درباره کاروانسراهای شاه عباسی معروف است که وزیر او برای اینکه شماره آنها مشخص باشد و شماره‌های درست مانند ده و صد و هزار آسان بر زبان می آید دستور می دهد یکی کمتر از هزار یعنی نهصد و نود و نه رباط بسازد تا در شمارش آنها اندکی درنگ شود و آیندگان ارج این کار بزرگ را بدانند.

ویژگیهای ساختمان‌های وابسته به راه:

ساباط
این واژه که تقریباً به همه زبانهای خاوری و باختری و آرامی و ایرانی و فرنگی و تازی رفته در زبانهای ایرانی و از جمله فارسی ریشه کهن دارد. جز اول آن «سا» به معنای آسایش  و جز دومش پسوند «باط» نمودار ساختمان و بنا و آبادی و عمارت است و در آخر بسیاری از واژه‌ها چون رباط و کاربات و خرابات و جز اینها آمده و روی هم رفته به جای آسایشگاه و استراحتگاه امروزی به کار می رفته است. ساباط به کلیه بناهایی که برای آسودن به پا می شده، چه در شهر و چه در بیرون از آن، اطلاق می‌شده. در شهرستان‌های جنوبی ایران هنوز هم این واژه درست در جای خود به کار می‌برند که برروی جاده‌های بیرون شهر و یا کنار آنها ساخته شده و منحصر است به چند تختگاه و یک آب انبار و گاهی یک یا دو اتاق کوچک که تنها می توان برای رفع خستگی و اندکی آسودن پس از پیمودن راه دراز آن را مورد استفاده قرار داد.

 

رباط
رباط منحصراً به ساختمان‌های کنار راه و به ویژه بیرون از شهر و آبادی اطلاق می‌شود و از روزگاران بسیار کهن به زبان تازی راه یافته و حتی از آن فعل نیز ساخته‌اند. رباط به معنای منزل گرفتن و آسودن در میان راه به کار می رفته و شاید برخلاف آنچه در آغاز به نظر می‌آید ربط و ارتباط هم از این واژه آمده نه اینکه رباط مشتق از ربط باشد. رباط علاوه بر حوض و آب انبار اتاق‌های متعددی دارد که گرداگرد حیاطی را فرا گرفته و مسافران می‌توانند یک یا چند شب در آن بیاسایند.

 

کاربات
کاربات چنانکه پیداست خانه کاروان است و پیش از اسلام به جای کاروانسرا به کارمی رفته و آن نیز مانند رباط اتاق و حوض و یا پایاب دارد و گاهی فقط دو یا سه اتاق دارد. نمونه آن در آبادی‌های کنار شاهراه کهن فارس خودنمایی می کند.

 

کاروانسرا
به رباط‌های بزرگ و جامع کاروانسرا می‌گویند، چه در شهر و چه بیرون از آن باشد. کاروانسرا علاوه بر اتاق و ایوان، باره بند و طویله و انبار دارد و اغلب ورودی آن را بازار کوچکی به نام غلافخانه تشکیل می‌دهد و برروی سردر آن چند اتاق پاکیزه قرار گرفته که به کاروانسالار اختصاص دارد. گاهی در دو سوی در کاروانسرا و رباط برج‌هایی جای گرفته که در مواقع ناامنی مورد استفاده مدافعان و راهداران قرار می گرفته است.

 

خان
خان نیز همان کاروانسراست و این به ویژه در زبان تازی به طور مطلق به جای کاروانسرا به کار گرفته شده است.

 

آب انبار
(امبار) آب انبار و منابع آب نوشیندی در سراسر راههای ایران و در شهرهای این سرزمین به تعداد بسیار دیده می‌شود و بعضی از آنها که در شهرهای خشک و کم آب ساخته شده خود اثری بسیار زیبا و از لحاظ معماری شایان توجه است.

 

حوض، برکه، پایاب، چاه
تأمین آب نوشیدنی برای مسافران و چهارپایان ایشان به ویژه در مناطق خشک مسأله‌ای بسیار مهم و حیاتی بود که با ساختن حوض‌هایی برای ذخیره آب باران یا کندن پایاب‌‌ها به منظور دسترس به آب روان کاریزهایی که احتمالاً از میان  دشت و نزدیک راه می گذشت، حل می‌شد.

 

 

معماری رباط و کاروانسرا

 

پیشتر گفتیم که ساده ترین شکل آسایشگاه‌های کنار راه همان ساباط است که بیشتر استراحتگاه است تا منزل. ساباط سه تا هفت دهانه سرپوشیده دارد که دو سوی آن تختگاه‌های کوچکی به اندازه یک تخت یا نیمکت قرار دارد و اغلب دهانه میانی آن درگاه آب انباری است که آب خنک و گوارا دارد. رباط و کاروانسرا گاهی بسیار ساده و منحصر به حیاط دور بسته است که حوض یا پایابی در وسط دارد و آخیه و آخور ستوران در زیر سکو و ایوان پیشان اتاقها یا کنار صفه‌های بیرون است و در نقاط سردسیر به جای حیاط گنبد خانه‌ای در میان دارد و گاه علاوه بر اتاق و ایوان و حیاط، باره بند و انبار و بازار و بالاخانه و برج و باروی علافخانه نیز دارند.

در دالان کاروانسراهای باشکوه چند حجره آراسته برای پذیرایی از مسافران نامدار و سرشناس ساخته شده و گاهی بالای سردر، چند اتاق خوش منظر و مجلل دارد. درباره بند و اصطبل کاروانسرا صفه‌ها و تختگاه‌هایی برای ستوربانان و خربندگان ساخته شده و در مدخل اصطبل اتاقهای پاکیزه تری هست که از یک سو به حیاط کاروانسرا و از سوی دیگر از میان رخنه یا روزنی درون باره بند را می نگرد و به نظر می آید که این اتاقها به سران یا به اصطلاح چاروادارها اختصاص داشته است.

کاروانسراهای شهر کرمان و سایر شهرهای استان به دلایل تجاری، اقتصادی، سیاسی، مذهبی و غیره به وجود آمده اند. هدف از ایجاد کاروانسراها توقف و اتراق موقت به منظور پیدا کردن آمادگی برای ادامه مسیر یا بارگیری و باراندازی و دادوستد بوده است. مالکیت کاروانسراهای استان به شکل دولتی، خصوصی و موقوفه است. برای مثال کاروانسرای وکیل کرمان دولتی، کاروانسراهای زرتشتیان خصوصی و کاروانسراهای درون شهری کرمان در اطراف بازار این شهر پراکنده‌اند و از جمله آنها می توان به کاروان سراهای زیر اشاره کرد: کاروانسراهای وکیل، گلشن، حاج آقا عبدالله، میرزا علینقی، میرزا حسن، حاج آقاعلی، گنجعلی خان، چهارسوق،هنود، سردار، تیمچه لحاف دوزها، تیمچه کوزه گرها و سرای جر.

 

 

 

 

 

مقایسه تاریخ غنی کرمان را با دیگر نقاط تاریخی کشورمان به عهده شما می گذاریم

به عنوان مثال با:

 

کاخ چهل ستون

 

باغ چهل‏ستون که بالغ بر ۶۷ هزار متر مربع مساحت دارد، در دوره شاه‏ عباس اول احداث گردیده و در وسط آن عمارتى ساخته شده و در سلطنت شاه ‏عباس دوم در ساختمان موجود مرکزى، تغییرات کلى صورت گرفته است اگرچه انعکاس ستون هاى بیست‏ گانه، تالار چهل‏ستون در حوض مقابل عمارت، مفهوم چهلستون را بیان مى‏کند ولى در حقیقت عدد چهل در ایران، کثرت و تعداد را مى‏رساند و وجه تسمیه عمارت مزبور به چهل ستون‏ به علت تعداد زیاد ستون هاى این کاخ مى‏باشد

قسمت‌های‌ جالب‌ و دیدنی‌ کاخ‌ چهل‌ ستون‌عبارتند از:

شیرهای‌ سنگی‌ چهارگوشه‌ حوض‌ مرکزی‌، تالار و ازاره‌های‌ مرمری‌ منقش‌ اطراف‌ آن – تزئینات‌ طلاکاری‌ سرسرای‌ پادشاهی‌ و اتاق‌های‌ طرفین‌ تالار آینه‌ و تابلوهای‌ نقاشی‌ تالار پادشاهی‌ که‌ تصویرشاهان‌ صفوی‌ بر آن‌ نقش‌ بسته‌ است – تصویر شاه‌عباس‌ اول‌ با تاج‌ مخصوص‌ و مینیاتورهای‌ اتاق‌ گنجینه – سردر «مسجد قطبیه‌» و سردرهای‌ «زاویه‌ درِکوشک‌» و آثاری‌ از مسجد «درب‌ جوباره‌» و «مسجد آقاسی‌» که‌ بردیوارهای‌ ضلع‌ غربی‌ و جنوبی‌ باغ‌ نصب‌ شده‌ است‌. تالار و ایوان‌ این‌ کاخ‌ در پنجمین‌ سال‌ سلطنت‌ شاه‌ عباس‌دوم‌ بناشده‌ است‌. انعکاس‌ ستون‌های‌ بیست‌گانه‌ تالارهای‌ چهل‌ ستون‌ در حوض‌ مقابل‌ عمارت‌، مفهوم‌ چهل‌ستون‌ را القاء می‌کنند

اغلب مورخان نوشته ‏اند که کاخ مزبور قسمتى از باغ نقش جهان بوده و مقدارى از آن را شاه عباس بزرگ جدا کرده و در وسط آن عمارت کلاه فرنگى سبکى ساخته بوده و جشن و نوروز سال بیست و سوم جلوس خود را در آن محل بر پا داشته است.

سپس در زمان سلطنت شاه عباس دوم بر عمارات آن افزوده و کاخ چهلستون بنا گردید. و در تاریخ یک هزار و پنجاه و هفت هجرى پایان یافت و ماده تاریخ آن را مبارکترین بناهاى دنیا گفتند.

برخى از مورخان گفته‏اند چهلستونى که بدست شاه عباس دوم ایجاد گردید داراى چهل ستون بوده و در هنگام آتش سوزى که در ۲۱ رمضان سال هزار و یکصد و هیجده (۱۱۱۸) هجرى اتفاق افتاد از پنج ستونى هشت تائى فقط بیست ستون آن باقى مانده و در واقع قسمتى از عمارت و بیست ستون طرفین از جلو سوخته است

 

مسجد نقش جهان

 

این مسجد که در ضلع جنوبى میدان امام قرار دارد در سال ۱۰۲۰ هجرى به فرمان شاه‏ عباس اول در بیست و چهارمین سال سلطنت وى شروع شده و تزئینات و الحاقات آن در دوره جانشینان او به اتمام رسیده است. معمار مهندس آن استاد على‏اکبر اصفهانى و ناظر ساختمان محب‏على بیک الله بوده‏ اند. این مسجد شاهکارهاى جاویدان از معمارى، کاشى‏کارى و نجّارى در قرن یازدهم هجرى است.از نکات‌ جالب‌ توجه‌ این‌ مسجد، انعکاس‌صوت‌ در مرکز گنبد بزرگ‌ جنوبی‌ آن‌ است‌. ارتفاع‌ گنبد مسجد ۵۲ متر و ارتفاع‌ مناره‌های‌ داخل‌ آن ‌۴۸ متر وارتفاع‌ مناره‌های‌ سردر آن‌ در میدان‌ نقش‌ جهان ۴۲ متر است‌. قطعات‌ بزرگ‌ سنگ‌های‌ مرمر یکپارچه‌ وسنگاب‌های‌ نفیس‌، از دیدنیهای‌ جالب‌ این‌ مسجد است‌.

 

مسجد شیخ لطف الله

 

این مسجد بى‏نظیر هم که شاهکار دیگرى از معمارى و کاشى‏کارى قرن یازدهم هجرى است به فرمان شاه‏ عباس اول در مدت هیجده سال بنا شده و معمار و بناى مسجد استاد محمدرضا اصفهانى بوده است. تزئینات کاشى‏کارى آن در داخل از ازاره‏ ها به بالا همه از کاشى‏هاى معرّق پوشیده شده است. باستان ‏شناسان خارجى در مورد عظمت معمارى این مسجد گفته‏ اند: «به سختى مى‏توان این بنا را محصول دست بشر دانست». شیخ‌ لطف‌ الله ازعلمای‌ بزرگ‌ شیعه‌ در لبنان‌ امروزی‌ بود که‌ به‌ دعوت‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ در اصفهان‌ اقامت‌ گزید. این‌ مسجد به‌ منظور تجلیل‌ از مقام‌ او و برای‌ تدریس‌ و نمازگزاری‌ وی‌ احداث‌ شد.

مسجد شیخ لطف الله‏یکى از زیباترین آثار تاریخى اصفهان که چشم هر تماشا کننده‏اى را خیره مى‏کند و نسبت به هنرمندانى که در انجام آن دخیل بوده‏اند به اظهار تحسین و اعجاب وا مى‏دارد مسجد شیخ لطف الله است که در ضلع شرقى میدان نقش جهان و مقابل عمارت عالى قاپو واقع شده و به واسطه کاشیکاریهاى معرق داخل و خارج گنبد و کتیبه‏هاى بسیار زیباى خط ثلث که مقدارى از آنها به خط علیرضاى تبریزى عباسى است از زیبایى و ظرافت کمتر نظیر دارد. این مسجد که شاهکارى از معمارى و کاشیکارى ایران در نیمه اول قرن یازدهم هجرى است به فرمان شاه عباس اول ساختمان آن شروع شده و سر در زیباى آن در سال ۱۰۱۲ هجرى به پایان رسیده است.

 

 

منابع:

– الفونس گابریل، تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران، ترجمه فتحعلی خواجه نوری

– سفرنامه ژنرال سرپرسی سایکس (ده هزار مایل در ایران) ترجمه حسین سعادت نوری

Guid-by Sylvia A. Metheson London 1972 Persia:AnArchapologica

IRAN in years or s,ht (Persia in miles) Sykes:10.000

Routes of western IRAN-london-1940- A.Stein:Old

این کتاب را«مردم دکتر بهمن کریمی» ترجمه و در سال ۱۳۲۹ منتشر کرد.

– نتایج مطالعات «اشتاین» در مورد جنوب شرق ایران و کرمان طی کتاب زیر به چاپ رسیده است:

IndiaAnd South-Eastern Iran, London Reconnaissonces in North-Western Archaeoogical

– سید محمود موسوی (مدیر پژوهشهای باستان شناسی کشور)، برگرفته از سخنرانی سال ۱۳۶۸، سمینار کرمان شناسی.

تاریخ ایران، سرپرستی سایکس، ترجمه سید محمد تقی فخرداعی گیلانی

KHINAMAN-by: (John.Curtis) – A Reconsideralion of the cemetery At

: K.R.M. MAXwell-Hyslop-IRANICA on the finds from KHINAMAN by – A Comment

Antiqua-Vol-XX III-1988

 

http://www.e-kerman.ir/index.aspx

http://www.kermanmiras.com

کاملترین مقاله در مورد کرمان بود امیدوارم خوشتون امده باشه .

  1. غریبه گفت:

    سلام من عروس کرمانی ها شدم عاشق شوهرمم ولی متاسفانه خانواده شوهرم از عزرائیل هم بدترن. کاری کردن از کرمان متنفر بشم برای همیشه. متنفرم به نظرم بدترین اب و هوا رو داره و آدمایی که به ظاهر فقط خودشون و خوب نشون میدن فقط بخاطر شوهرم کوتاه میام

    • غریبه گفت:

      البته همه آدمهاش اینطوری نیستن همه جا خوب و بد داره . اما روز اول اینا جوری خودشون و نشون دادن که با الان خیلی فرق کرده تازه ۴ماه فقط گذشته اونم عقد.اینکه دختر با هزار امید میاد اینجا بعد … فقط خدا جوابشونو بده خیلی دلم از شهرتون پره کرمانی ها . 😢😢

  2. الیاس گفت:

    ممنونم ازتون خیلی کارمو راه انداخت واسه پایه نهم میخواستم

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *